گزارش ملیکا میرزایی خبرنگار زمان اقتصاد
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، شاخص قیمت کالاهای صادراتی کشور در فصل تابستان ۱۴۰۴ حاکی از روندهای متفاوت در محاسبات ریالی و دلاری است. این شاخص که بر مبنای سال پایه ۱۴۰۰ محاسبه شده، نشاندهنده تأثیرپذیری صادرات ایران از نوسانات نرخ ارز و تحولات بازارهای جهانی است. در محاسبات ریالی، شاخص قیمت کل کالاهای صادراتی به عدد ۳۳۰۶ رسیده که نسبت به فصل قبل ۰.۹ درصد کاهش نشان میدهد. این در حالی است که در مقایسه با فصل مشابه سال قبل (تورم نقطهبهنقطه) افزایش ۴۶۰ درصدی و در چهار فصل منتهی به تابستان (تورم سالانه) رشد ۴۸۰۰ درصدی را ثبت کرده است. این ارقام حاکی از تأثیر قابل توجه نوسانات نرخ ارز بر محاسبات ریالی است.
در مقابل، شاخص بر اساس دادههای دلاری از ثبات نسبی برخوردار بوده است. شاخص قیمت کل کالاهای صادراتی بر مبنای دلار در تابستان ۱۴۰۴ معادل ۱۰۵.۳ اعلام شده که نسبت به فصل قبل ۰.۳ درصد افزایش، نسبت به فصل مشابه سال قبل ۱.۹ درصد کاهش و در چهار فصل منتهی به فصل جاری ۰.۷ درصد افزایش را نشان میدهد. این تفاوت فاحش بین آمار ریالی و دلاری نشاندهنده آن است که رشد قیمتهای صادراتی عمدتاً ناشی از افزایش نرخ ارز بوده و نه افزایش واقعی قیمتها در بازارهای جهانی. به عبارت دیگر، صادرکنندگان ایرانی در شرایط کنونی عمدتاً از محل افزایش نرخ ارز منتفع شدهاند و نه بهبود قیمتهای جهانی.
ثبات نسبی شاخص قیمت بر اساس دادههای دلاری نشان میدهد که صادرات ایران از نظر قیمتگذاری در بازارهای جهانی با چالش جدی مواجه نیست. با این حال، وابستگی درآمدهای صادراتی به نرخ ارز، اقتصاد ایران را در برابر شوکهای ارزی آسیبپذیر کرده است. این وضعیت بر ضرورت تنوع بخشی به سبد صادراتی و افزایش سهم کالاهای با ارزش افزوده بالا تأکید دارد.
این گزارش به وضوح نشان میدهد که اقتصاد ایران در حوزه صادرات با یک دوگانگی جدی روبرو است. از یک سو، رشد چشمگیر شاخص قیمت به ریال که افزایش ۴۸۰۰ درصدی تورم سالانه را ثبت کرده، حاکی از تأثیر عمیق نوسانات نرخ ارز بر اقتصاد صادراتی کشور است. این مسئله بیانگر آن است که صادرکنندگان ایرانی بیشتر از افزایش قیمتهای جهانی، از تغییرات نرخ ارز بهره میبرند. چنین وضعیتی اگرچه در کوتاهمدت میتواند به افزایش درآمدهای صادراتی بینجامد، اما در بلندمدت اقتصاد کشور را در برابر شوکهای ارزی آسیبپذیر میکند. همچنین، این وابستگی شدید به نرخ ارز، انگیزه برای ارتقای کیفیت محصولات و افزایش بهرهوری را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، ثبات نسبی شاخص قیمت بر اساس دادههای دلاری که تنها رشد ۰.۷ درصدی را در تورم سالانه نشان میدهد، بیانگر آن است که قیمت کالاهای صادراتی ایران در بازارهای جهانی از ثبات نسبی برخوردار بوده است. این موضوع از یک جنبه مثبت تلقی میشود چرا که نشان میدهد کالاهای ایرانی در بازارهای جهانی از قدرت رقابتی لازم برخوردار هستند. با این حال، تفاوت فاحش بین رشد ریالی و دلاری قیمتهای صادراتی هشدار جدی برای سیاستگذاران اقتصادی است که باید به دنبال ایجاد توازن بین منافع کوتاهمدت ناشی از افزایش نرخ ارز و منافع بلندمدت ناشی از توسعه صادرات غیرنفتی باشند.
بررسی عملکرد بخشهای مختلف صادراتی نشان میدهد که اقتصاد ایران نیازمند تحولی اساسی در ساختار صادرات است. رشد بالای تورم در گروه کالاهای صنعتی مانند ماشینآلات و وسایل مکانیکی که تورم سالانه ۱۰۷.۵ درصدی را تجربه کرده، از یک سو نشاندهنده ظرفیتهای موجود در این بخش است و از سوی دیگر هشدار میدهد که این رشد ممکن است بیش از آن که ناشی از بهبود کیفیت و بهرهوری باشد، متأثر از افزایش نرخ ارز باشد. در مقابل، عملکرد ضعیف گروه محصولات معدنی با کاهش ۲.۳ درصدی تورم فصلی، نشان از وابستگی این بخش به عوامل سنتی و عدم توانایی در خلق ارزش افزوده بالاتر دارد.
برای خروج از این وضعیت، اقتصاد ایران نیازمند اجرای راهبردهای هماهنگ در چند محور است. نخست، تنوعبخشی به سبد صادراتی با تأکید بر افزایش سهم کالاهای با فناوری بالا و ارزش افزوده بیشتر. دوم، بهبود کیفیت تولید و تطبیق با استانداردهای جهانی برای کاهش وابستگی به نرخ ارز. سوم، توسعه بازارهای جدید صادراتی و کاهش وابستگی به بازارهای سنتی. چهارم، ایجاد ثبات در بازار ارز و توسعه مکانیزمهای مدیریت ریسک برای صادرکنندگان. این راهبردها در صورت اجرای هماهنگ میتواند اقتصاد صادراتی ایران را از وابستگی صرف به نرخ ارز رها کرده و به سمت توسعه پایدار هدایت کند.
منبع:
- مرکز آمار ایران، (amar.org.ir) پایگاه رسمی انتشار آمارهای اقتصادی
- منتشرکننده اصلی گزارش شاخص قیمت کالاهای صادراتی – فصل تابستان ۱۴۰۴
- مسئول محاسبه و انتشار آمارهای رسمی اقتصادی کشور
- گمرک جمهوری اسلامی ایران
- تأمینکننده دادههای اولیه و آمارهای ثبتی
- منبع اطلاعات تراکنشهای صادراتی
- گزارش شماره ۳۸ مرکز آمار ایران
- با عنوان شاخص قیمت کالاهای صادراتی – تابستان ۱۴۰۴
- پایگاه دادههای گمرکی
