تحقیق و گزارش از احمد قربانی، خبرنگار زمان اقتصاد:
بر اساس دادههای رسمی منتشرشده در گزارش پایش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، ایرانخودرو در سال ۱۴۰۳ رشد حدود ۱۸ درصدی در درآمد عملیاتی خود را ثبت کرده و برای نخستینبار طی سالهای اخیر به سود عملیاتی حدود ۴.۵ هزار میلیارد تومان رسیده است.
با این حال، هزینههای بالای تولید، نوسان نرخ ارز و افزایش قیمت قطعات وارداتی باعث شد زیان خالص شرکت همچنان حدود ۱۶ هزار میلیارد تومان باقی بماند.
در پایان سال، زیان انباشته ایرانخودرو از ۱۳۴ هزار میلیارد تومان عبور کرد و به گفته تحلیلگران، این رقم در نیمه نخست ۱۴۰۴ نیز افزایش جزئی داشته است.
این گزارش تأکید میکند که حدود ۴۸ درصد از بهای تمامشده تولید ایرانخودرو وابسته به واردات قطعات نیمهساخته و فناوریهای خارجی است؛ موضوعی که با نوسانات نرخ دلار، فشار مضاعفی بر تراز مالی شرکت وارد کرده است.
در مقابل، سایپا با وجود کاهش نسبی در تیراژ تولید برخی مدلها، وضعیت پایدارتری دارد. طبق آمار موجود در گزارش پایش صنعت خودرو، زیان انباشته سایپا در پایان ۱۴۰۳ حدود ۷۰.۸ همت بوده که نسبت به سال گذشته تغییر محسوسی نداشته است.
مزیت اصلی سایپا در ارزبری پایینتر محصولات است. خودروهایی مانند شاهین، کوییک و ساینا بین ۱,۵۰۰ تا ۴,۰۰۰ دلار ارزبری دارند، در حالیکه این رقم برای خودروهای ایرانخودرو مانند تارا و دنا پلاس به ۱۵ تا ۲۰ هزار دلار میرسد.
در نتیجه، سایپا با اتکا به داخلیسازی بیشتر و وابستگی کمتر به واردات، توانسته فشار ارزی خود را کنترل کند. با این حال، کاهش نقدینگی، هزینه بالای مواد اولیه و قیمتگذاری دستوری، مانع از رسیدن به سودآوری خالص در سال ۱۴۰۳ شده است.
در بخش شاخصهای اقتصادی، میانگین نرخ دلار از ۴۸ هزار تومان در ابتدای ۱۴۰۳ به حدود ۶۲ هزار تومان در تابستان ۱۴۰۴ رسیده است. این افزایش بیش از ۲۵ درصدی، بلافاصله بر هزینه واردات قطعات، مواد اولیه و حملونقل تأثیر گذاشته است.
همچنین بهای ورق فولادی، آلومینیوم و پلیمرهای صنعتی در همین بازه زمانی بهطور متوسط ۴۰ تا ۴۵ درصد افزایش یافته است؛ در حالیکه قیمت فروش خودروها به دلیل سیاستهای دستوری رشد محدودی داشته است.
به همین دلیل، هر دو شرکت با وجود رشد درآمد اسمی، از نظر واقعی همچنان زیانده باقی ماندهاند.
وابستگی ارزی بالا و واردات قطعات کلیدی، افزایش هزینههای اداری و سربار تا ۳۸ درصد نسبت به سال قبل، قیمتگذاری دستوری و فروش زیر بهای تمامشده و پلتفرمهای قدیمی و غیررقابتی که بهرهوری تولید را کاهش میدهند، از عوامل موثر و کلیدی در زیان ده بودن شرکت ایران خودرو هستند.
بر این اساس، اگرچه ایرانخودرو توانسته بخشی از هزینهها را مدیریت کند، اما ساختار تولید و نظام قیمتگذاری فعلی اجازه خروج از زیان را نمیدهد.
سایپا اما در مسیر تثبیت هزینهها حرکت کرده است. تمرکز بر خودروهای اقتصادی و پروژههای داخلیسازی، سهم واردات را به حدود ۲۱ درصد از بهای تمامشده کاهش داده است.
کارشناسان معتقدند، در صورت ادامه روند فعلی و ثبات نسبی نرخ ارز، سایپا میتواند در سال ۱۴۰۵ به سود عملیاتی برسد. با این حال، کمبود سرمایهگذاری در توسعه پلتفرمهای جدید، همچنان نقطه ضعف جدی این شرکت است.
طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس، صنعت خودرو در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۷.۵ میلیارد دلار ارزبری مستقیم و غیرمستقیم داشته که سهم ایرانخودرو از آن بیش از ۶۰ درصد بوده است.
این رقم نشان میدهد با وجود افزایش داخلیسازی، بخش بزرگی از صنعت خودرو هنوز به واردات وابسته است و هر نوسان ارزی میتواند کل ساختار مالی آن را دچار شوک کند.
در نتیجه، افزایش تولید بدون اصلاح ساختار مالی، نه تنها سودآور نیست بلکه به معنای افزایش زیان و مصرف بیشتر منابع ارزی کشور خواهد بود.
در مجموع، اگر ثبات نرخ ارز، اصلاح سیاست قیمتگذاری و افزایش بهرهوری در تولید حاصل شود، میتوان امید داشت صنعت خودرو از وضعیت زیاندهی مزمن خارج شود. اما در شرایط کنونی، این صنعت همچنان یکی از پرریسکترین و پرهزینهترین بخشهای اقتصاد ایران است.
