گزارش ملیکا میرزایی، خبرنگار زمان اقتصاد
بر پایه تازهترین آمار منتشر شده از سوی رئیس کنگره ملی طب ایرانی، سهم ایران از بازار عظیم ۴۸۰ میلیارد دلاری گیاهان دارویی جهان در سال ۲۰۲۵، تنها ۰.۳ تا ۰.۴ درصد (معادل ۱.۴ تا ۱.۹ میلیارد دلار) برآورد شده است. این در حالی است که ایران با دارا بودن حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی و برخورداری از اقلیم چهارفصل، یکی از غنیترین ذخایر ژنتیکی گیاهی در خاورمیانه را در اختیار دارد.
شکاف عمیق بین ظرفیتهای طبیعی ایران و سهم ناچیز آن از بازار جهانی، نشان از یک بحران ساختاری در مدیریت منابع طبیعی دارد. بر اساس دادههای موجود، سهم ایران از تجارت جهانی گیاهان دارویی حتی از کشورهایی مانند ترکیه و هند که از نظر تنوع گیاهی مشابه ایران هستند، بسیار پایینتر است. این وضعیت زمانی بحرانیتر میشود که بدانیم سهم ایران از این بازار در دهه گذشته تقریباً بدون تغییر مانده است.
صنعت گیاهان دارویی در ایران با وجود برخورداری از ذخایر ژنتیکی غنی و تنوع اقلیمی منحصر به فرد، به دلیل موانع ساختاری جدی نتوانسته است به جایگاه شایسته خود در اقتصاد ملی و بازارهای جهانی دست یابد.
مشکلات ریشهای از جمله نبود زنجیره ارزش یکپارچه از مرحله کشت تا توزیع نهایی، ضعف در استانداردسازی و کنترل کیفیت محصولات، و فقدان یک برند بینالمللی قدرتمند، عمده چالشهای پیش رو هستند. این چالشها زمانی پیچیدهتر میشوند که محدودیت در بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته فرآوری و نبود یک استراتژی صادراتی منسجم نیز به آنها افزوده میگردد.
با این حال، با در نظر گرفتن پیشبینی رشد چشمگیر بازار جهانی به بیش از ۷۰۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰، عبور از این موانع نه تنها یک ضرورت، که یک فرصت طلایی برای اقتصاد غیرنفتی ایران محسوب میشود.
برای تبدیل این چالشها به فرصت، اجرای یک نقشه راه عملیاتی و گام به گام اجتنابناپذیر است. در افق کوتاهمدت (یک تا دو سال)، تمرکز باید بر روی اقدامات پایهای مانند ایجاد کلاسترهای منطقهای برای تمرکز جغرافیایی تولید، توسعه و اجباری کردن یک سیستم استانداردسازی ملی، و راهاندازی یک پلتفرم دیجیتال جامع برای تسهیل صادرات باشد.
در گام بعدی و در چارچوب میانمدت (سه تا پنج سال)، جذب سرمایهگذاریهای هدفمند در بخش فرآوری برای ایجاد ارزش افزوده، تأسیس مراکز تحقیق و توسعه برای بومیسازی فناوری و نوآوری، و سرمایهگذاری روی توسعه یک برند ملی معتبر برای گیاهان دارویی ایران در دستور کار قرار میگیرد. در نهایت، در افق بلندمدت (پنج تا ده سال)، هدف باید ورود به بازار پر سود داروهای گیاهی با استانداردهای بینالمللی، ایجاد شهرکهای تخصصی فناوری، و تثبیت حضور فعال و رقابتی در بازارهای منطقهای و جهانی باشد.
تحقق این آرمان بزرگ بدون پشتیبانی و نقش آفرینی هوشمندانه دولت میسر نخواهد بود. دولت میتواند با به کارگیری یک مجموعه هماهنگ از ابزارهای تشویقی و حمایتی، بستر لازم برای جهش این صنعت را فراهم کند. تعریف تعرفههای ترجیحی برای صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا، اختصاص تسهیلات ارزی با نرخ ترجیحی برای واردات ماشینآلات و فناوریهای روز فرآوری، و ایجاد یک صندوق ضمانت صادرات برای پوشش ریسکهای تجاری صادرکنندگان، از جمله اقدامات کلیدی است.
با اجرای سریع و دقیق این راهکارها در کنار برنامهریزی بخش خصوصی، دستیابی به سهم حداقل ۲ درصدی از بازار جهانی (معادل ۱۴ میلیارد دلار) نه تنها یک آرزو، که یک هدف کاملاً قابل دستیابی خواهد بود که میتواند تحولی شگرف در اقتصاد ایران ایجاد کند.
منابع:
– رئیس کنگره ملی طب ایرانی (مصاحبه با تسنیم)
– گزارشهای سازمان جهانی بهداشت (WHO)
– مؤسسه تحقیقات بازار Grand View Research
– این نهادها برآورد ۴۸۰ میلیارد دلاری بازار گیاهان دارویی در ۲۰۲۵ را تأیید کردهاند.
– مرکز مستندسازی گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی
– کتاب فلور ایران (انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع)
– براساس این منابع، ایران دارای حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی است که نزدیک به ۲۳۰۰ گونه آن خواص دارویی دارند.
– گزارش فائو (سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد)
– اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)
– گزارش مرکز آمار ایران درباره سطح زیرکشت گیاهان دارویی
– اداره کل گیاهان دارویی وزارت جهاد کشاورزی
– گزارش های اتاق بازرگانی ایران درباره موانع صادراتی
