گزارش از نگار قاسمیمنش خبرنگار زمان اقتصاد
اختلال در سامانه تجارت و گمرک و مسدود شدن حساب دهها شرکت صادرکننده، بیش از هزار تن موز وارداتی و دهها هزار تن سیب صادراتی را درحالی که در سردخانهها و انبارها قرار داشتند، در معرض فساد گذاشت. این وضعیت خسارتبار بار دیگر زنگ هشدار را برای فعالان بخش خصوصی و سیاستگذاری تجاری کشور به صدا درآورد، چرا که توقف یا تأخیر در صادرات و واردات محصولاتِ فسادپذیر میتواند هزینهها را بالا برده، رقابتپذیری ایران را کاهش و مصداقی از ضعف زیرساختهای تجارت آزاد در کشور تلقی شود.
بر اساس گزارشها «بیش از هزار تن موز وارداتی» و «حدود ۶۰ تا ۶۵ هزار تن سیب صادراتی» در انبارها ماندهاند و در معرض از دست دادن شرایط کیفی برای صادرات هستند. این مسئله از سوی گمرک هم تأیید شده و پیامد آن خطای سیستمی در فرآیند صدور و کسر مجوزهای گمرکی بودهاست.
یکی از دلایل اصلی این اتفاق، اختلال در سامانه صدور یا کسر سهمیه مجوزهای بند چهار فصل ۸ دفتر مقررات گمرک است؛ سامانه پیامِ «کسر سهمیه» را به واردکنندگان یا صادرکنندگان اعلام نکرده و این مسأله باعث شده حساب شرکتها مسدود شود. همچنین مسأله واردات موز در مقابل صادرات سیب قرار گرفتهاست؛ این مسئله سیاستی بود که برای تشویق صادرکنندگان سیب و کشمش به واردات موز با تعرفه گمرکی صفر طراحی شد. با این حال، سوء هماهنگی بین دستگاهها (وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صمت، گمرک) دیده شده و روند مجوزها و ثبت سفارشها بدون رعایت شروط صادراتی اقدام شدهاست.
اختلال سیستمی؛ از توقف صادرات تا تهدید رقابتپذیری ایران
توقف صادرات و واردات کالاهای فسادپذیر (سیب، موز) به معنی هزینه نگهداری بلندمدت، کاهش کیفیت، احتمال کاهش قیمت صادراتی و ضرر برای صادرکنندگان است. این امر نقطهضعف در روند رقابتپذیری بخش خصوصی محسوب میشود و افزایش هزینه های کسبوکار و کاهش بهرهوری را در بر خواهد داشت. از سوی دیگر پیشفرض اقتصاد پویا کاهش موانع اداری، شفافیت در فرآیندها و تسهیل تجارت است. از همین رو رخداد فعلی نشانه وجود موانع سیستمی، مقرراتی یا فناوری است که تجارت را متزلزل میکند.
اگر صادرکنندگان در چنین شرایطی نتوانند به موقع کالای خود را صادر کنند، بازارهای بینالمللی را از دست داده و ممکن است واردات موز به جای صادرات سیب، منافع صادرکننده و کشور را کاهش دهد. از سوی دیگر سیاستهای تشویقی واردات موز در مقابل صادرات سیب اگر بدون زیرساختهای لازم اجرا شوند، ممکن است محصول معکوس بدهند و اقتصاد را وارد وضعیتی کنند که نه صادرات رشد کند و نه واردات بهینه شود.
ماجرای فاسد شدن محصولات ثابت کرد سامانههای گمرکی و ارتباط میان مجوزهای صادراتی و وارداتی مستلزم اصلاح و پایش هستند تا اختلال سیستمی تکرار نشود. همچنین بخش خصوصی باید در فرآیند طراحی و بازخورد سیاستها حضور پیدا کند زیرا هزینهای که اکنون متحمل میشود نیز به منزله افزایش هزینه کسبوکار است. الزام به صادرات سیب برای کسب مجوز واردات موز باید با مکانیسم دقیقتر و قابل نظارت همراه باشد تا صادرکنندگان با ریسک توقف مواجه نشوند. با توجه به این که تسهیل تجارت، کاهش زمان ترخیص، کاهش هزینههای لجستیک، و بهبود زنجیره تأمین میوه صادراتی از اهمیت بالایی برخوردار است، همراه این پروتکلها امکان وجود فساد یا سوء استفاده نیز باید به دقت بررسی شود؛ چرا که توقفهای ناخواسته، فرصت فساد یا معاملات زیرزمینی را فراهم میآورد.
اختلال در سامانه گمرکی که منجر به توقف تجارت سیب و موز و در معرض فساد قرار گرفتن هزاران تن کالا شده، یک هشدار جدی برای اقتصاد ایران است. به عبارت دیگر حتی وقتی سیاستهای تشویقی برای صادرات و واردات تعیین میشود، بدون زیرساختهایی مانند هماهنگی دستگاهها، فناوری مناسب و نظارت دقیق، نتایج مطلوب به دست نمیآید. برای آنکه ایران بتواند از ظرفیتهای صادرات کشاورزی در مسیر اقتصاد پویا بهرهمند شود، لازم است فرآیندها شفاف، سریع و کمهزینه شوند. در غیر این صورت، نه صرفاً فرصت صادرات از دست میرود، بلکه به انباشت کالای فسادپذیر و افزایش هزینههای اقتصادی منجر خواهد شد.
