به گزارش زمان اقتصاد، مرور دادههای رسمی تولید و رشد اقتصادی نشان میدهد اقتصاد ایران در سالهای اخیر و بهویژه در سال ۱۴۰۴، وارد مرحلهای از کندی رشد واقعی شده که با وجود افزایش اندازه اسمی اقتصاد، نشانههای ضعف در موتورهای اصلی رشد بهوضوح قابل مشاهده است.
در سال ۱۴۰۴ تولید ناخالص داخلی به قیمت جاری به رقم ۲۷٬۱۹۶ همت رسیده است. این رقم نسبت به ۲۵٬۱۰۳ همت در سال ۱۴۰۳ و ۱۸٬۵۷۷ همت در سال ۱۴۰۲ افزایش قابل توجهی دارد و در نگاه اول از بزرگتر شدن اقتصاد حکایت میکند. با این حال، مقایسه با سالهای قبل نشان میدهد بخش مهمی از این رشد اسمی در امتداد روند تورمی سالهای اخیر اتفاق افتاده و لزوما به معنای افزایش واقعی حجم تولید نیست. رشد پیوسته عدد اسمی تولید ناخالص داخلی در حالی رخ داده که همزمان بسیاری از شاخصهای واقعی اقتصاد ایران در حال تضعیف هستند.
این موضوع در مقیاس دلاری شفافتر میشود. تولید ناخالص داخلی بر اساس نرخ دلار بازار در سال ۱۴۰۴ معادل ۳۶۰ میلیارد دلار برآورد شده است. این عدد تفاوت محسوسی با سال ۱۴۰۳ که ۳۶۲ میلیارد دلار و سال ۱۴۰۲ که ۳۶۰ میلیارد دلار بوده ندارد و حتی نسبت به سال ۱۴۰۱ با رقم ۳۹۱ میلیارد دلار پایینتر است.به این ترتیب، در حالی که تولید ناخالص داخلی ریالی افزایش یافته، اندازه دلاری اقتصاد ایران در سالهای اخیر تقریبا ثابت مانده که این وضعیت بازتاب کاهش ارزش پول ملی و خنثی شدن رشد اسمی در تبدیل به دلار است.
در شاخصهای سرانه نیز تصویر مشابهی دیده میشود. آخرین دادههای موجود برای تولید ناخالص داخلی سرانه بر حسب دلار مربوط به سال ۱۴۰۳ با عدد ۴۳۷ دلار است و برای سال ۱۴۰۴ دادهای در دسترس نیست. این شاخص در سالهای قبل روندی افزایشی داشته است. در سرانه به قیمت جاری نیز آخرین رقم در سال ۱۴۰۳ برابر با ۴٬۷۷۱ دلار بوده که نسبت به سالهای قبل افزایش نشان میدهد، اما این رشد اسمی همچنان تحت تأثیر تورم قرار دارد. شاخص سرانه برابری قدرت خرید نیز تا سال ۱۴۰۳ به ۱۸٬۴۴۲ دلار رسیده که بیانگر تفاوت تصویر رفاهی داخلی با مقیاس دلاری بازار است.
در بخش رشد اقتصادی، سال ۱۴۰۴ نقطه چرخش مهمی محسوب میشود. نرخ رشد اقتصادی نقطه به نقطه در این سال به ۰٫۳ درصد کاهش یافته، در حالی که این نرخ در سال ۱۴۰۳ برابر با ۲٫۹ درصد و در سال ۱۴۰۲ برابر با ۴ درصد بوده است. کاهش رشد نقطهای به نزدیکی صفر نشان میدهد اقتصاد در سال پایانی عملا با رکود خفیف یا ایستایی مواجه شده است. نرخ رشد اقتصادی متوسط سالانه نیز در ۱۴۰۴ به ۱٫۲ درصد رسیده که نسبت به ۳٫۱ درصد در سال ۱۴۰۳ و ۴٫۶ درصد در سال ۱۴۰۲ افت محسوسی دارد و بیانگر تضعیف عملکرد کل سال است.
وضعیت در بخش غیرنفتی نگرانکنندهتر است. نرخ رشد اقتصادی غیرنفتی نقطه به نقطه در سال ۱۴۰۴ منفی ۰٫۴ درصد ثبت شده، در حالی که این شاخص در سالهای قبل مثبت بوده است. رشد غیرنفتی متوسط سالانه نیز به ۰٫۶ درصد کاهش یافته و فاصله زیادی با سطوح بالاتر سالهای ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ دارد. این دادهها نشان میدهد بخشهای وابسته به تقاضای داخلی و فعالیتهای مولد با فشار جدی مواجه شدهاند.
بررسی رشد بخشی نیز این تصویر را تأیید میکند. رشد بخش صنعت در سال ۱۴۰۴ تنها ۰٫۵ درصد بوده، در حالی که در ابتدای دهه به سطوح نزدیک ۵ درصد میرسید. بخش خدمات نیز با رشد ۱٫۶ درصدی نسبت به سالهای قبل افت کرده است. کشاورزی بار دیگر با رشد منفی ۰٫۵ درصدی روبهرو شده و نفت اگرچه هنوز رشد مثبت ۲٫۹ درصدی دارد، اما شتاب آن نسبت به سالهای قبل بهطور محسوسی کاهش یافته است. به این ترتیب، هیچیک از بخشها نقش موتور قوی رشد را در سال پایانی ایفا نکردهاند.
در سمت تقاضا، کاهش مصرف بخش خصوصی یکی از مهمترین نشانههای ضعف اقتصادی است. رشد مصرف خصوصی در سال ۱۴۰۴ منفی ۱ درصد بوده که نشاندهنده فشار معیشتی و افت قدرت خرید خانوارهاست. در مقابل، مصرف بخش دولتی با رشد ۲٫۹ درصدی همچنان افزایش یافته اما شتاب آن نیز نسبت به گذشته کاهش یافته است. مهمترین هشدار اما مربوط به سرمایهگذاری است؛ جایی که رشد سرمایهگذاری در سال ۱۴۰۴ به منفی ۱٫۹ درصد رسیده و از مثبت ۵٫۱ درصد در سال ۱۴۰۲ به این سطح سقوط کرده است.
اقتصاد ایران در سالهای اخیر، بهویژه در ۱۴۰۴، با وضعیتی مواجه است که در آن اندازه اسمی اقتصاد رشد کرده اما کیفیت رشد بهطور جدی تضعیف شده است. تحلیل اقتصادی کوتاه این وضعیت نشان میدهد ترکیب تورم بالا، نااطمینانی، کاهش قدرت خرید و افت سرمایهگذاری باعث شده رشد اسمی نتواند به رشد پایدار و واقعی تبدیل شود. ادامه این روند میتواند ظرفیت رشد آینده اقتصاد را بیش از پیش محدود کند، حتی اگر اعداد اسمی همچنان بزرگتر شوند.
برای مطالعه بیشتر، صفحه اقتصاد واقعی را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
