در سال ۱۴۰۳ بالاترین نرخ تورم بیشتر مربوط به گروه‌هایی مانند حمل‌ونقل عمومی، نان و غلات، میوه و خشکبار، خوراکی‌های آماده و خدمات نگهداری مسکن بود. تورم این گروه‌ها عمدتاً در محدوده ۴۰ تا ۵۸ درصد قرار داشت اما در این میان سبزیجات تورم ۱۰۴ درصدی را به خود گرفت و ساختار تورم در این سال بیشتر خدمات‌محور و نسبت به سال ۱۴۰۴ متعادل‌تر بود.
اما در سال ۱۴۰۴ وضعیت کاملاً تغییر کرده است. طوری‌که کالاهای خوراکی به‌ویژه میوه و خشکبار، نان و غلات، چربی‌ها و روغن‌ها و انواع خوراکی‌های فرآوری‌شده با جهش‌های شدید قیمتی مواجه شده‌اند.برای مثال تورم میوه و خشکبار از حدود ۵۲ درصد در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۱۰۸ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده و نان و غلات نیز از حدود ۴۲ درصد به ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش‌ها نشان از تغییر ساختاری در تورم به سمت کالاهای ضروری دارد، طوری که تورم ۱۴۰۴ به شکل واضح خوراکی‌محور شده است.
گروه‌هایی مانند سوسیس، کالباس، غذاهای آماده، چای و نوشیدنی‌های غیرالکلی نیز نسبت به سال قبل رشد بیشتری داشته‌اند و عمدتاً تحت تأثیر افزایش هزینه مواد اولیه، نرخ ارز و هزینه‌های تولید قرار گرفته‌اند. این در حالی است که برخی گروه‌ها مانند مسکن و اجاره که در ۱۴۰۳ در میان گروه‌های با تورم بالا قرار داشتند، در سال ۱۴۰۴ در فهرست ۲۰ گروه اول دیده نمی‌شوند.
نمودار زیر میزان تورم نقطه به نقطه آبان ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ را نشان می‌دهد.
به صورت کلی می‌توان گفت تورم سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ هم شدیدتر و هم نامتوازن‌تر شده است. تمرکز تورم از بخش خدمات به سمت کالاهای مصرفی روزانه مردم حرکت کرده و فشار اصلی بیش از هر زمان دیگری بر سبد غذایی خانوار وارد شده است. جهش چند برابری در برخی اقلام خوراکی نسبت به سال گذشته، تصویری کاملاً متفاوت از ماهیت تورم در این دو سال را نشان می‌دهد؛ طوری‌که ۱۴۰۳ سالی با تورم نسبتاً گسترده ولی متوسط بوده، اما ۱۴۰۴ سالی با تورم بسیار بالا و متمرکز بر نیازهای اولیه خانوار به‌شمار می‌رود.
در سال ۱۴۰۴ تورم بیش از هر بخش دیگری بر کالاهای خوراکی متمرکز شده و نسبت به بخش خدمات رشد بسیار بیشتری داشته است. مهم‌ترین دلیل این تفاوت آن است که بخش خوراکی‌ها در مقایسه با خدمات، به شوک‌های اقتصادی و افزایش هزینه‌ها بسیار سریع‌تر واکنش نشان می‌دهد. در سال ۱۴۰۴ هزینه نهاده‌های تولید مواد غذایی مانند کود، سم، خوراک دام، بذر و انرژی به‌شدت افزایش یافت و همین موضوع باعث شد قیمت تمام‌شده محصولات کشاورزی و غذایی به‌سرعت رشد کند. علاوه بر این، وابستگی گسترده مواد غذایی و نهاده‌های تولید آن‌ها به واردات، موجب شد نوسانات ارزی سال ۱۴۰۴ مستقیماً و بدون تأخیر بر قیمت خوراکی‌ها اثر بگذارد.
آیا شرایط اقلیمی روی تورم خوراکی‌ها اثرگذار شد؟
از سوی دیگر، شرایط اقلیمی نامناسب مانند کاهش بارندگی و افت تولید در برخی مناطق، عرضه بسیاری از محصولات کشاورزی را کاهش داد و این کمبود عرضه در کنار افزایش هزینه‌ها، جهش قیمت‌ها را تشدید کرد. با توجه به ماهیت فاسدشدنی و روزانه‌ی محصولات غذایی، هر تغییری در هزینه یا عرضه تقریباً به‌طور فوری در قیمت نهایی مشاهده می‌شود.
در مقابل، بخش خدمات به دلیل ساختار متفاوت خود، افزایش قیمت‌های کندتر و چسبنده‌تری دارد. دستمزدها معمولاً سالانه تعیین می‌شوند، قراردادهای خدماتی بلندمدت‌تر هستند و بسیاری از قیمت‌های خدمات تحت کنترل یا نظارت مستقیم دولت قرار دارند. به همین دلیل، حتی در شرایط تورمی، قیمت خدمات با تأخیر و شیب ملایم‌تر افزایش پیدا می‌کند و سرعت واکنش آن به شوک‌های اقتصادی بسیار کمتر از کالاهای خوراکی است.
در مجموع، ترکیب این عوامل یعنی افزایش شدید هزینه‌های تولید غذایی، وابستگی به ارز، مشکلات اقلیمی، حساسیت بالای بازار خوراکی‌ها، و کنترل نسبی قیمت خدمات موجب شد تورم سال ۱۴۰۴ به‌طور بارز خوراکی‌محور شود و بیشتر فشار قیمتی متوجه سبد غذایی خانوار باشد.
برای مطالعه بیشتر، صفحه کلان و سیاست اقتصاد را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
