ملیکا میرزایی خبرنگار زمان اقتصاد
اعلام رسمی نرخ سوم بنزین با قیمت ۵ هزار تومان برای خودروهای نوشماره و دولتی، در نگاه نخست شاید تنها افزودن یک ردیف تازه به جدول قیمت سوخت باشد، اما با تأمل بیشتر میتوان دریافت که این تصمیم، آغاز مرحلهای تازه در سیاستگذاری انرژی و مدیریت بازار خودرو است؛ مرحلهای که هدف آن، نزدیککردن هزینه مصرف به واقعیتهای اقتصادی و هدایت رفتار مصرفی جامعه است.
چرا دولت به بنزین سهنرخی رسید؟
کشور سالهاست با افزایش مصرف بنزین، رشد نامناسب تولید و فشار مالی بر بودجه روبهرو است. در چنین شرایطی، دولت راه سختتر و کمهزینهتری را نسبت به افزایش ناگهانی قیمت برای همه انتخاب کرده است، افزایش تدریجی قیمت برای گروههایی که توان مالی بیشتری دارند. علیرضا کاظمی، کارشناس حوزه حملونقل و انرژی، میگوید: اعمال نرخ سوم برای خودروهای نوشماره و دولتی، یارانه را از مصرف غیرضروری جدا میکند و بدون فشار بر مردم، مدیریت مصرف را تقویت میسازد. درواقع دولت با این سیاست میگوید، مصرفی که ضرورتی ندارد، نباید به همان اندازه مصرف ضروری یارانه دریافت کند.
چرا خودروهای نوشماره هدف اصلی این سیاست هستند؟
افزایش قیمت خودرو صفر، هزینههای بیمه، تعمیرات و دیگر مخارج مالکیت بازار را در سالهای اخیر دستخوش تغییر کرده است. اکنون دولت با نرخ سوم بنزین، حلقه دیگری از هزینههای مالکیت خودرو جدید را واقعیتر میکند تا تفاوت میان مالک خودروی فرسوده با مالک خودروی چندصد میلیون یا چند میلیارد تومانی در نظام یارانهای روشنتر شود.
هدفهای پنهان این تصمیم روشن است، ایجاد عدالت در یارانه پنهان سوخت و مالکی که خودروی گرانقیمت میخرد، از نظر دولت توانمندتر است و دریافت یارانه برابر با دیگران عادلانه نیست. کنترل مصرف از همان لحظه ورود خودرو به خیابانها، خودروهای تازهوارد معمولاً بیشتر استفاده میشوند و پیمایش بالاتری دارند.
بنابراین اعمال قیمت بالاتر برای آنان، استفاده غیرضروری را کاهش میدهد و حفظ یارانه برای خانوارهایی که نیاز بیشتری دارند. این سیاست نگاه حمایتی را دقیقتر و هدفمندتر میکند، بازار خودرو تنها به قیمت کارخانه واکنش نشان نمیدهد؛ خانوادهها اکنون بیش از گذشته به هزینه نگهداری توجه میکنند. نرخ سوم، این نگاه را تقویت میکند.
وقتی بنزین برای خودروهای تازهپلاک گرانتر است، طبیعی است که بخشی از تقاضا به سمت خودروهای دستدوم برود. نتایج طبیعی این روند باعث رونق بازار خودروهای کمکار و سالم میشود افزایش ارزش خودروهای کممصرف، کاهش انگیزه برای تعویض زودهنگام خودروها را به همراه دارد.
تا امروز مصرف سوخت برای بسیاری از خریداران معیار درجه دوم بود، اما با این سیاست، میزان مصرف سوخت به یکی از معیارهای اصلی انتخاب خودرو تبدیل میشود. که پیامدهای آن، رشد تقاضا برای خودروهای کممصرف و فشار بر تولیدکنندگان برای کاهش مصرف سوخت محصولات است. بخشی از مردم ممکن است سفرهای غیرضروری شهری را کاهش دهند، بخشی از مسیر را با حملونقل عمومی طی کنند و یا از روشهای اشتراکی یا رفتوآمد ترکیبی استفاده کنند.
پیامدهایی که برای صنعت خودرو خواهد داشت
تا دیروز خودروسازان میتوانستند خودروهایی با مصرف بالای سوخت روانه بازار کنند و مطمئن باشند که تقاضا همچنان پابرجاست؛ اما اکنون وضعیت تغییر میکند، خودروهای پرمصرف جذابیت خود را از دست میدهند بعدخودروسازان مجبور میشوند مصرف سوخت را کاهش دهند و سپس عرضه خودروهای سبکتر، کممصرفتر یا بهینهشده سرعت میگیرد که رقابت در کیفیت و مصرف سوخت پررنگتر میشود.
در واقع سیاست بنزین سهنرخی بدون ایجاد درگیری مستقیم با صنعت خودرو، نوعی فشار نرم برای بهبود کیفیت ایجاد کرده است. هرچند این سیاست فقط خودروهای نوشماره را هدف گرفته، اما اثر آن بر ساختار کل بازار و حتی اقتصاد ملی قابل توجه است:
کنترل رشد مصرف سوخت و کاهش فشار بر بودجه عمومی
کاهش نیاز به واردات و مصرف ارز
فراهم شدن امکان برنامهریزی بهتر برای تولید سوخت
تغییر آرام و بدون شوک در الگوی مصرف
آشنا کردن جامعه با نظام قیمتگذاری دقیقتر و عادلانهتر
آیا این فقط آغاز کار است؟
بسیاری از تحلیلگران معتقدند دولت با این سیاست یک آزمایش اجتماعی انجام میدهد تا واکنش جامعه را بسنجد و مرحلههای بعدی را طراحی کند.
اگر این روش موفق باشد، احتمالا شاهد مسیرهایی خواهیم بود، در ابتدا بازنگری گستردهتر در نظام سهمیهبندی، در گام بعدی ارتباط دادن یارانه سوخت با شاخصهای درآمدی و میزان مصرف و در نتیجه افزایش تدریجی دقت در قیمتگذاری پلکانی را خواهیم داشت. نرخ سوم بنزین برای خودروهای نوشماره، یک تصمیم ساده نیست؛ شروع دورهای تازه در رابطه میان دولت، مردم و بازار خودرو است.
این سیاست، یارانه را هدفمندتر میکند و به رفتار مصرفی جهت تازه میدهد، هزینه مالکیت خودرو صفر را واقعیتر میسازد و بازار خودروهای کارکرده را پررونقتر میکند، خودروسازان را به بهبود کیفیت و کاهش مصرف وامیدارد و به مدیریت مصرف سوخت در بلندمدت کمک میکند در ظاهر یک تغییر عددی؛ در باطن پیامی درباره آینده مصرف، عدالت یارانهای و مسیر تازه بازار خودرو ایران..
