دادههای رسمی وزارت صمت نشان میدهد صنعت خودروی ایران در حالی وارد مسیر دوگانهای شده که تولید سواری در رکود مانده و خطوط تولید وانت، برخلاف آن در حال گسترش است؛ وضعیتی که منتقدان آن را نتیجه سالها مدیریت ناکارآمد خودروسازان و وابستگی عمیق آنها به سیاستهای دولتی میدانند.
کاهش تیراژ سواری؛ نشانهای از ناتوانی ساختاری
در سال ۱۴۰۳ تولید خودروهای سواری با افت ۱ درصدی به حدود ۱.۱۲ میلیون دستگاه رسیده است؛ رقمی که با وجود ظرفیت خالی در خطوط تولید، ناکامی خودروسازان در تحقق برنامههای اعلامشده را برجسته میکند. این عملکرد ضعیف نشان میدهد وعدههای چندساله خودروسازان درباره توسعه پلتفرمهای جدید و افزایش بهرهوری، همچنان بدون پشتوانه باقی مانده است.
در مقابل، تولید وانتها با رشد ۵ درصدی به ۱۷۴ هزار دستگاه رسیده است. خودروسازان که سالهاست به دلیل ضعف تکنولوژیک در توسعه محصولات مدرن ناتوان ماندهاند، حال ترجیح میدهند بر محصولاتی تمرکز کنند که فناوری سادهتری دارند، فشار استانداردی کمتری بر آنها وارد میشود و محدودیت قیمتگذاری دستوری نیز شامل حال آنها نمیشود. این چرخش، به باور منتقدان، نه نشانه هوشمندی صنعتی، بلکه نشانه فرار به جلو در برابر پیچیدگی تولید سواری است.
بحران قطعه و هزینه؛ حلقهای که خودروسازان از آن عبور نکردهاند
هزینههای بالای تأمین قطعات — که بخش قابلتوجهی از آنها وارداتی است — در کنار فرسودگی گسترده زیرساختهای قطعهسازی، بار دیگر وابستگی ساختاری خودروسازان را آشکار کرده است. نوسانات ارزی و بدهیهای انباشته خودروسازان به زنجیره تأمین، تولید سواری را با وقفه و هرجومرج مواجه کرده است. صنعتی که دههها از حمایت تعرفهای برخوردار بوده، هنوز نتوانسته است به استقلال فنی یا ثبات تأمین برسد.
در سمت مقابل، تولید وانتها با هزینه کمتر و ریسک پایینتر انجام میشود. این محصولات عمدتا بر پلتفرمهای قدیمی اما بومیشده تکیه دارند و نیاز اندکی به قطعات پیچیده دارند. بازار نیز برای آنها ثابت است؛ از کشاورزی تا خدمات شهری، تقاضا حتی در دوره رکود اقتصادی ادامه دارد. همین شرایط، وانت را به محصولی کمریسک و پرسود برای خودروسازان تبدیل کرده است.
نقش دولت؛ تقویت مسیری که خودروسازان ترجیح میدهند
سیاستهای دولتی نیز — چه در قالب قیمتگذاری دستوری و چه در قالب محدودیتهای ارزی — عملا موجب شده تولید سواری به فعالیتی کمسود و پرچالش تبدیل شود. خودروسازان نیز با بهرهگیری از این شرایط، تمرکز را به سمت محصولی بردهاند که کمترین دخالت دولتی و بیشترین سود را دارد.
ممنوعیت سالهای طولانی واردات سواری نیز فضای رقابت را حذف کرده و انگیزه ارتقای فناوری را از خودروسازان گرفته بود. به نظر میرسد این صنعت که همواره از حمایتهای گسترده برخوردار بوده، اکنون بهجای نوآوری، به حفظ پلتفرمهای قدیمی و تولید محصولاتی کمپیچیدگی رضایت داده است.
برای مطالعه بیشتر صفحه اقتصاد واقعی را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
