به گزارش زمان اقتصاد، بررسی روند بلندمدت رشد اقتصادی در فصول بهار سالهای ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد که اقتصاد ایران پس از یک دوره ثبات و رشدهای متوالی در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ (بهترتیب ۸.۳، ۴.۷، ۴.۴ و ۴.۷ درصد) و تجربه یک رکود ملایم منفی ۰.۲ درصدی در بهار سال ۱۴۰۴، اکنون با سقوطی سنگین وارد عمیقترین مدار انقباضی ۱۴ سال اخیر شده است.
پیش از این، عمیقترین افت فصلی ثبتشده در بهار به سال ۱۳۹۸ و همزمان با شوک بازگشت تحریمها با رقم منفی ۹.۸ درصد بازمیگشت؛ اما ثبت رقم منفی ۱۰.۱ درصد در بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد دامنه انقباض فعلی حتی از آن دوره نیز گستردهتر بوده و اقتصاد کلان را با چالش جدی کاهش حجم حقیقی کیک درآمد ملی مواجه کرده است. ارزش محصول ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ از ۲۴ هزار و ۲۵۵ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال در بهار امسال تنزل یافته که حاکی از آب رفتن بیش از دو هزار و ۴۵۰ هزار میلیارد ریال از توان حقیقی اقتصاد کشور است.
کالبدشکافی رشتهفعالیتها: زلزله در بخش انرژی و انقباض دومینووار در خدمات و صنعت
نگاهی به رشته فعالیتها نشان میدهد که بار اصلی این انقباض تاریخی، ناشی از ریزش کمسابقه در بخشهای وابسته به انرژی و زیرساخت است. در کانون این شوک، بخش «استخراج نفت خام و گاز طبیعی» با افت شدید ۲۶.۴ درصدی قرار دارد؛ رقمی که بهتنهایی ۶.۷۴ واحد درصد اثر منفی بر رشد اقتصادی کل بر جای گذاشته است. همگام با بخش بالادستی نفت، بخش «توزیع گاز طبیعی» با انقباض کمسابقه ۲۱.۳ درصدی و بخش «تأمین آب و برق» با افت ۵.۴ درصدی روبرو شدهاند که نشاندهنده ابعاد ناترازی و اختلال در زنجیره تأمین حاملهای انرژی در شروع سال است.
این شوک انرژی بلافاصله به بخشهای مولد سرایت کرده؛ طوریکه تولید کارخانهای (صنعت) با افت ۲.۵ درصدی، استخراج سایر معادن با منفی ۱.۹ درصد و بخش ساختمان تحت تأثیر رکود معاملات و ساختوساز با افت ۶.۴ درصدی به کار خود پایان دادهاند تا در مجموع کل گروه صنایع و معادن افت سنگین ۱۴.۷ درصدی را ثبت کند.
در همین حال، گروه خدمات بهعنوان بزرگترین کانون اشتغال کشور که همواره نقشی ضربهگیر در برابر نوسانات صنعتی ایفا میکرد، این بار با افت ۴.۸ درصدی مواجه شد. در بدنه خدمات، بخش «حملونقل، انبارداری و ارتباطات» با ریزش ۱۷ درصدی و بخش «بازرگانی، عمده و خردهفروشی و هتلداری» با کاهش ۳.۹ درصدی، اثر مستقیم خود را از افت مبادلات کالا و احتیاط در سمت مصرف نشان دادند. در میان تمام بخشهای تولیدی و خدماتی کشور، تنها بخش کشاورزی با اتکا به رشد ۲.۶ درصدی در زیربخش زراعت و باغداری توانست به رشد مثبت ۲.۳ درصدی برسد و همراه با بخشهای محدودی نظیر واسطهگریهای مالی (رشد مثبت ۲ درصد)، مانع از تعمیق بیشتر این رکود فراگیر شود.
بازآرایی ساختار کیک اقتصاد: افت ۵ واحد درصدی سهم نفت و تغییر اوزان اسمی
افت نامتوازن بخشهای مختلف، ترکیب تولید ناخالص داخلی کشور را در بهار امسال دستخوش دگرگونی کرده است. مقایسه ساختار GDP در بهار ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد که سهم رشته فعالیت استخراج نفت و گاز از کل تولید ناخالص داخلی با افتی ۵ واحد درصدی از ۲۶ درصد به ۲۱ درصد کاهش یافته است که مصداق عینی انقباض فیزیکی درآمدهای نفتی کشور است.
در نقطه مقابل، به دلیل کوچکتر شدن حجم کل کیک اقتصاد، سهم اسمی سایر گروهها با وجود تجربه نرخهای رشد منفی، در نمودار وزنی بالا آمده است؛ طوریکه سهم بخش خدمات از ۳۹ درصد به ۴۱ درصد و سهم گروه کشاورزی از ۴ درصد به ۵ درصد افزایش یافته و سهم صنعت کارخانهای نیز در محدوده ۲۳ درصد تثبیت شده است. این تغییر سهمها ناشی از انبساط تولید در خدمات یا صنعت نبوده، بلکه بازتابنده ریزش سریعتر و عمیقتر درآمدهای هیدروکربوری در مقایسه با سایر بخشهای اقتصادی است.
هشدار در سمت تقاضا: زنگ خطر انقباض سرمایهگذاری و مصرف حقیقی
بررسی حسابهای ملی از زاویه اجزای هزینه نهایی، پیامهای نگرانکنندهای از رفتار مصرفکنندگان و فعالان اقتصادی مخابره میکند. از یکسو، «صادرات کالاها و خدمات» همگام با سقوط بخش نفت، افت سنگین ۳۵.۷ درصدی را ثبت کرده و از سوی دیگر، شاخص حیاتی «تشکیل سرمایه ثابت ناخالص (سرمایهگذاری)» با کاهش ۸.۴ درصدی همراه شده است. کالبدشکافی سرمایهگذاری نشان میدهد افت ۹.۷ درصدی در بخش ماشینآلات صنعتی و کاهش ۶.۴ درصدی در حوزه ساختمان رخ داده که هر دو به معنای مستهلک شدن زیرساختهای مولد و تضعیف پتانسیل رشد برای فصول و سالهای آینده است.
علاوه بر این، «مصرف نهایی بخش خصوصی» که دماسنج سفره خانوارها و قدرت خرید واقعی جامعه به شمار میرود، انقباض ۴.۰ درصدی را به ثبت رسانده است؛ عددی که در کنار افت ۱.۷ درصدی هزینههای مصرفی دولت نشان میدهد اقتصاد در بهار ۱۴۰۵، با رکودی همهجانبه هم در سمت «عرضه و تولید» و هم در سمت «تقاضا و انباشت سرمایه» دست به گریبان شده است.
تراز شاخصها و رشته فعالیتهای کلیدی (بهار ۱۴۰۵)
| عنوان متغیر / بخش اقتصادی | بهار ۱۴۰۴ (هزار میلیارد ریال) | بهار ۱۴۰۵ (هزار میلیارد ریال) | نرخ رشد فصلی (درصد) | سهم از GDP (بهار ۱۴۰۵) | پیام تحلیلی و اثرگذاری بر شاخص کل |
|---|---|---|---|---|---|
| تولید ناخالص داخلی (با نفت) | ۲۴,۲۵۵ | ۲۱,۷۹۵ | ۱۰.۱- | ۱۰۰٪ | عمیقترین سقوط بهاره در سری زمانی ۱۴ ساله |
| تولید ناخالص داخلی (بدون نفت) | ۱۸,۰۴۹ | ۱۷,۲۲۶ | ۴.۶- | ۷۹٪ | سرایت قطعی رکود به شریانهای غیرنفتی |
| گروه کشاورزی | ۱,۰۲۷ | ۱,۰۵۰ | ۲.۳+ | ۵٪ | تنها بخش مثبت اقتصاد با اتکا به رشد زراعت |
| ــ زراعت و باغداری | ۶۲۷ | ۶۴۳ | ۲.۶+ | — | عامل اصلی نجات بخش کشاورزی از دام منفی |
| گروه صنایع و معادن | ۱۲,۹۰۸ | ۱۱,۰۱۵ | ۱۴.۷- | ۵۰.۵٪ | بیشترین سهم در افت رشد کل (مشارکت ۸.۴- واحد) |
| ــ استخراج نفت و گاز طبیعی | ۶,۲۰۵ | ۴,۵۶۹ | ۲۶.۴- | ۲۱٪ | کانون اصلی شوک منفی؛ افت سهم از ۲۶ به ۲۱ درصد |
| ــ توزیع گاز طبیعی | ۱,۱۴۸ | ۹۰۳ | ۲۱.۳- | — | اثر تشدید ناترازی و افت عرضه گاز |
| ــ صنعت (تولید کارخانهای) | ۲,۷۴۹ | ۲,۶۸۱ | ۲.۵- | ۲۳٪ | ادامه انقباض و کندی خطوط تولید صنعتی |
| ــ ساختمان | ۱,۱۴۵ | ۱,۰۷۲ | ۶.۴- | — | تداوم رکود ساختوساز در بخش مسکن و عمرانی |
| ــ تأمین آب و برق | ۱,۱۶۹ | ۱,۱۰۶ | ۵.۴- | — | نشانههای فشار بر زیرساختهای تأمین انرژی |
| گروه خدمات | ۱۰,۳۵۴ | ۹,۸۵۴ | ۴.۸- | ۴۱٪ | منفی شدن بزرگترین بخش اشتغالزای کشور |
| ــ حملونقل، انبارداری و ارتباطات | ۲,۰۹۷ | ۱,۷۴۱ | ۱۷.۰- | — | افت شدید حجم ترابری و جابهجایی بار و مسافر |
| ــ عمده و خردهفروشی و هتلداری | ۲,۱۶۸ | ۲,۰۸۴ | ۳.۹- | — | کاهش تبادلات بازرگانی و خرید مصرفکنندگان |
| ــ واسطهگریهای مالی و بیمه | ۱,۶۱۶ | ۱,۶۴۸ | ۲.۰+ | — | عملکرد مثبت نظام بانکی و بیمهای در بهار |
| تشکیل سرمایه ثابت (سرمایهگذاری) | ۲,۴۹۱ | ۲,۲۸۳ | ۸.۴- | — | افت ۹.۷٪ ماشینآلات و زنگ هشدار برای رشد آتی |
| صادرات کالاها و خدمات | ۶,۶۶۹ | ۴,۲۸۶ | ۳۵.۷- | — | افت تقاضای بینالمللی و کاهش شدید فروش نفت |
| مصرف نهایی بخش خصوصی | ۹,۳۲۷ | ۸,۹۵۰ | ۴.۰- | — | کاهش مستقیم قدرت خرید و کوچکتر شدن سفره خانوار |
(مأخذ: مرکز آمار ایران — ارقام به قیمتهای ثابت سال پایه ۱۴۰۰)
