گزارش از محمد امین سنگبری در زمان اقتصاد
به گزارش زمان اقتصاد، طی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران با تحولات چشمگیری روبهرو شد؛ تحولاتی که عمدتا ناشی از تغییرات در سیاست خارجی، بحرانهای داخلی و همهگیری کرونا بود. این شرایط موجب بروز نوسانات قابلتوجه در تولید ناخالص داخلی و تغییر سهم بخشهای مختلف اقتصاد، بهویژه بخش نفت و گاز و گروه صنایع و معادن، در ساختار کلی اقتصاد کشور شد.
از تحریمها تا کرونا و تغییرات سیاست خارجی؛ ریشههای نوسان ارزش افزوده فعالیتها
براساس گزارش بانک مرکزی از وضعیت تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت ۱۴۰۰ و بر اساس روش ارزش افزوده فعالیتها، ارزش افزوده گروه استخراج نفت و گاز به دلیل تحریمها و محدودیتهای اعمالشده بر فروش نفت با نوسانات شدیدی همراه بوده و در سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۳۹۵ با کاهش ۱۳.۶ درصدی مواجه شده است. با این حال در همین دوره، تولید ناخالص داخلی با نفت با رشدی معادل ۱۹.۴ درصد همراه بوده است؛ رشدی که عمدتا ناشی از افزایش ۳۹.۷ درصدی گروه صنعت و همچنین رشد ۱۵.۱ درصدی بخش خدمات بوده که سهم قابلتوجهی در تولید ناخالص داخلی دارد. از طرفی تولید ناخالص داخلی بدون نفت با رشد ۲۳.۴ درصدی همراه بودهاست. با این حال، این رشد در تولید ناخالص داخلی بهدلیل افزایش جمعیت و ورود گسترده مهاجران، نتوانست تغییر مثبتی در وضعیت معیشت مردم ایجاد کند.
نمودار حاضر سهم هر یک از بخشهای اصلی اقتصاد شامل خدمات، صنایع و معادن، استخراج نفت، گاز و پالایش نفت و کشاورزی را در تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ طی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد. بر اساس این دادهها، بخش خدمات در تمامی سالها بیشترین سهم را در ترکیب تولید ناخالص داخلی داشته و پس از آن صنایع و معادن قرار گرفتهاند. سهم بخش نفت و گاز که در دوره پسابرجام رشد را ثبت کرده بود، از سال ۱۳۹۷ به بعد تحت تأثیر تحریمها با کاهش محسوس مواجه شد و در مقابل، سهم بخش خدمات و صنعت نقش بیشتری در جبران افت تولید ناخالص داخلی ایفا کردند. در همین حال، سهم بخش کشاورزی در کل دوره تقریبا ثابت باقی مانده و تغییرات محسوسی را تجربه نکردهاست.
این بازه زمانی را میتوان براساس تحولات سیاسی و اقتصادی ایران به چند دوره تفکیک کرد:
دوره رونق پسابرجام (۱۳۹۵ تا اردیبهشت ۱۳۹۷)
این دوره با لغو تحریمهای هستهای در دی ۱۳۹۴ آغاز شد و با خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ پایان یافت. در سال ۱۳۹۵، ارزش افزوده گروه نفت و گاز با رشد ۵۴.۳ درصدی مواجه شد و سهم این بخش در تولید ناخالص داخلی به ۱۱ درصد افزایش یافت. گرچه سایر بخشها نیز با رشد همراه بودند، اما بیشترین سهم رشد به استخراج نفت و گاز تعلق داشت. در ادامه، در سال ۱۳۹۶ نیز روند افزایش ارزش افزوده ادامه یافت و این بار گروه صنایع و معادن با ثبت رشد ۵.۳ درصدی در صدر قرار گرفت. پس از آن، سه گروه استخراج نفت و گاز با ۲.۱ درصد، کشاورزی با ۲.۳ درصد و خدمات با ۱.۸ درصد نیز از لغو تحریمها منتفع شدند.
دوره بازگشت تحریمها و انقباض اقتصادی (اردیبهشت ۱۳۹۷ تا پایان ۱۳۹۸)
خروج یکجانبه آمریکا از برجام، شوک شدیدی به اقتصاد ایران وارد کرد. ارزش افزوده گروه نفت و گاز بیشترین آسیب را متحمل شد؛ بهگونهای که صادرات نفت از حدود دو میلیون بشکه در روز به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه کاهش یافت. در این دوره، ارزش افزوده بخش نفت در سال نخست با کاهش ۱۸.۵ درصدی و در سال دوم با افت شدیدتر ۳۹.۹ درصدی مواجه شد.
در مقابل، سه گروه دیگر نوسانات شدیدی را تجربه نکردند. هرچند در سال نخست با کاهش روبهرو شدند اما در سال دوم روند بهبود ثبت شد. در پایان این دوره، گروه صنایع و معادن با کاهش ۱.۶ درصدی مواجه شد، گروه کشاورزی با رشد ۶.۷ درصدی عملکرد بهتری داشت و بخش خدمات نیز کاهش ۲ درصدی را تجربه کرد.
دوره انطباق اقتصاد ایران با تحریمها (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳)
از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳، اقتصاد ایران با وجود تداوم تحریمها و همهگیری کرونا، روندی مبتنی بر سازگاری با فشارهای خارجی را تجربه کرد. احیای صادرات نفت نقش اصلی را در این بهبود ایفا کرد و ایران توانست با منطبق شدن اقتصاد ایران با تحریمها فروش نفت را افزایش دهد. در همین دوره، بخشهای صنایع و معادن و خدمات نیز رشد قابلتوجهی ثبت کردند و سهم بالایی در تقویت تولید ناخالص داخلی غیرنفتی داشتند.
در این بازه، ارزش افزوده گروه استخراج نفت و گاز با رشد ۷۲.۷ درصدی همراه بود، هرچند همچنان نتوانست به سطح ثبتشده در سال ۱۳۹۵ بازگردد و مجموعا با کاهش ۱۳.۶ درصدی نسبت به کل دوره مواجه شد. در سایر بخشها اما وضعیت متفاوت بود و با وجود فشارهای تحریمی، نوسانات شدید ثبت نشد. گروه کشاورزی در دوره پنجساله رشد ۶.۳ درصدی و در طول کل دوره رشد ۱۵.۹ درصدی را تجربه کرد. گروه صنایع و معادن نیز در دوره پنجساله رشد ۳۴.۹ درصد و در کل دوره ۳۹.۷ درصد رشد داشت. گروه خدمات نیز در همین دوره پنج ساله ۱۵.۵ درصد و در کل دوره ۱۵.۱ درصد رشد را ثبت کرد. از سوی دیگر، تولید ناخالص داخلی در این دوره پنجساله با رشد ۲۲.۵ درصدی همراه شد و در مجموع کل دوره ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، رشد ۱۹.۴ درصدی را به ثبت رساند.
بررسی روند تولید ناخالص داخلی و ارزش افزوده فعالیتهای اقتصادی در سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد که اقتصاد ایران عمدتا تحت تأثیر شوکهای خارجی شامل بازگشت تحریمها، محدودیتهای تجاری و همهگیری کرونا دچار نوسان شد. در این میان، بخش نفت بیشترین افت و نوسان را تجربه کرد، اما بخشهای صنعت و خدمات با اتکا بر ظرفیتهای تولیدی و بازار داخلی سهم اصلی را در تثبیت تولید ناخالص داخلی غیرنفتی بر عهده داشتند. گرچه رشد اقتصادی در پایان دوره مثبت ثبت شد، اما به دلیل فشار تورمی، کاهش قدرت خرید و تغییرات جمعیتی بازتاب ملموسی در بهبود رفاه خانوار ایجاد نکرد و اقتصاد ایران در این دوره در وضعیت انطباق تدریجی با محدودیتهای خارجی و بازتنظیم سهم فعالیتها قرار گرفت.
برای مطالعه بیشتر، صفحه اقتصاد واقعی را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
