تحقیق و گزارش از احمد قربانی ، خبرنگار زمان اقتصاد؛
براساس گزارش رسمی شرکت آب و فاضلاب تهران در سال ۱۴۰۴، هر شهروند تهرانی روزانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ لیتر آب مصرف میکند؛ یعنی معادل ۱۶۷ بطری بزرگ آب معدنی و حدود دو برابر میانگین جهانی. در مناطق شمالی شهر، این عدد تا ۴۶۰ لیتر در روز برای هر نفر میرسد، در حالیکه در جنوب شهر کمتر از ۲۰۰ لیتر است. به گفته کارشناسان، تنها ۳۰ درصد جمعیت تهران نزدیک به نیمی از آب شهر را مصرف میکنند؛ بخشی که عمدتاً در مناطق مرفه قرار دارد.
طبق دادههای وزارت نیرو (۱۴۰۳)، بیش از ۲۱ درصد از آب تولیدی پایتخت در مسیر انتقال هدر میرود. علت اصلی این اتلاف، شبکهی لولهکشی قدیمی، نشت گسترده و نبود سیستمهای هوشمند پایش است. کارشناسان میگویند بخش قابلتوجهی از این آب حتی پیش از رسیدن به دست مردم از بین میرود؛ آبی که با هزینه بالا از سدها و چاهها استخراج شده است.
برآورد مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که یارانه پنهان آب در ایران بیش از ۳۵۰ هزار میلیارد تومان در سال است و قیمت فروش آن تا ۹۰ درصد پایینتر از هزینه واقعی تأمین محاسبه میشود. این سیاست، نهتنها انگیزه صرفهجویی را از مردم گرفته، بلکه سرمایهگذاری در زیرساختها را نیز غیراقتصادی کرده است. کارشناسان تأکید دارند که با چنین سیاستی، پرمصرفترین گروهها بیشترین سود را میبرند، در حالیکه منابع حیاتی کشور رو به پایان میرود.
بازچرخانی آب، نه شعار بلکه راهحل
پژوهشی که در سال ۲۰۱۴ میلادی (۱۳۹۳ شمسی) توسط دکتر مسعود طاجریشی و همکارانش در دانشگاه صنعتی شریف انجام شد، از نخستین مطالعات جامع دربارهٔ بازچرخانی آب در تهران است.
این پژوهش نشان داد که تهران سالانه حدود ۱۱۰۰ میلیون مترمکعب آب مصرف میکند و اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵ شمسی) این رقم به حدود ۱۲۹۰ میلیون مترمکعب در سال خواهد رسید. پژوهش هشدار میدهد در سالهای خشک، کمبود آب میتواند از ۱۰۰ میلیون مترمکعب نیز فراتر رود.
در این تحقیق سه سناریو برای آیندهٔ تهران بررسی شد:
- در وضعیت فعلی، تقریباً تمام نیاز شهر از سدها و چاهها تأمین میشود.
- در وضعیت بهبودیافته، با استفاده از پساب تصفیهشده و کنترل روانآبها، مصرف آب تازه تا ۸۰٪ کاهش مییابد.
- در وضعیت ایدئال، تمام نیازهای صنعتی و فضای سبز با آب بازچرخانیشده برطرف میشود و برداشت از منابع زیرزمینی به صفر میرسد.
پژوهش شریف تأکید میکند که بازچرخانی آب، هم از نظر فنی امکانپذیر و هم از نظر اقتصادی کمهزینهتر از برداشت از سدها و چاهها است.
البته باید توجه داشت که این دادهها مربوط به دههٔ ۱۳۹۰ هستند و ممکن است با رشد جمعیت و تغییر مصرف، اعداد امروز بالاتر رفته باشند.
ارتقای تصفیهخانهها بر پایه نیاز مصرف
در سال ۲۰۲۳ میلادی (۱۴۰۲ شمسی)، پژوهشی در مجله علمی انرژی و اقتصاد محیط زیست (Environmental Energy and Economic Research) منتشر شد که وضعیت شش تصفیهخانهٔ اصلی تهران از جمله جنوب، غرب، لویزان و اسلامشهر را بررسی کرد.
نتیجه نشان داد این واحدها در مجموع ظرفیت تولید بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب پساب قابل استفاده در سال را دارند، اما تنها حدود ۳۰ درصد این ظرفیت بالفعل مورد بهرهبرداری قرار میگیرد.
به گفته نویسندگان مقاله، با ارتقای فناوری تصفیه از روشهای سنتی به سیستمهای پیشرفتهتر (نظیر فیلتراسیون غشایی و ضدعفونی با نور فرابنفش – UV) میتوان کیفیت پساب را به سطح استاندارد ملی بازاستفاده رساند.
در این صورت، صنایع و فضای سبز شهری میتوانند بدون اتکا به آب چاهها و منابع شرب، نیاز خود را تأمین کنند.
این پژوهش محاسبه کرده است که اجرای این ارتقاها میتواند مصرف آب تازه را تا ۱۸ تا ۲۲ درصد کاهش دهد؛ معادل صرفهجویی بیش از ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب شرب در سال.
همچنین هزینه تولید هر مترمکعب آب بازچرخانیشده ۴۰ تا ۶۰ درصد کمتر از تأمین همان مقدار از منابع طبیعی برآورد شده است.
البته نویسندگان هشدار میدهند که این دادهها بر اساس شرایط اقتصادی سال ۲۰۲۳ است و در صورت تغییر تعرفه انرژی یا تورم، ممکن است نسبت هزینهها تغییر کند.
چهار مسیر نجات تهران
کارشناسان حوزه آب معتقدند که نجات تهران از بحران کنونی تنها با تصمیمهای واقعی و مبتنی بر علم ممکن است. چهار محور اصلی برای این هدف پیشنهاد شده است:
- اصلاح اقتصاد آب: واقعیسازی قیمت برای پرمصرفها و پایان دادن به یارانههای پنهان.
- نوسازی زیرساختها: تعویض شبکههای فرسوده، کنترل نشت و استفاده از کنتورهای هوشمند.
- فرهنگسازی ملی: آموزش مداوم در مدارس، رسانهها و جامعه برای تغییر رفتار مصرفی.
- گسترش بازچرخانی: ارتقای تصفیهخانهها و ایجاد بازار پایدار پساب میان صنایع، شهرداریها و بخش خصوصی.
تهران امروز با بحرانی روبهروست که نیمی از آن ناشی از طبیعت نیست، بلکه نتیجهٔ تصمیمهای نادرست و مصرف بیمحابا است. اما تجربهٔ جهانی و یافتههای علمی دههٔ اخیر نشان میدهد که راه نجات در دل همین بحران نهفته است.
اگر مسئولان کشور بهجای طرحهای پرهزینهٔ انتقال آب، به بازچرخانی، بهینهسازی مصرف و آموزش عمومی روی آورند، پایتخت میتواند از مسیر تشنگی فاصله بگیرد.
تهران هنوز میتواند نفس بکشد، به شرط آنکه به جای چاههای عمیق، در اندیشهٔ اصلاح عمیق باشد.
