به گزارش زمان اقتصاد، بررسی عملکرد اقتصاد ایران در حوزه تجارت خارجی طبق تازهترین دادههای منتشرشده تصویری دوگانه از وضعیت ارزی کشور ترسیم میکنند. از یکسو، سطح صادرات بهویژه صادرات نفت، گاز و میعانات در سالهای اخیر بالاتر از متوسط بلندمدت قرار گرفته است؛ اما از سوی دیگر، مازادهای خارجی بهخصوص در حساب جاری کوچک، ناپایدار و شکننده باقی ماندهاند. همزمان، حساب سرمایه در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بهطور مستمر منفی بوده است؛ ترکیبی که میتواند توضیح دهد چرا حتی در دورههای افزایش درآمد ارزی، بیثباتی بازار ارز و محدودیتهای سیاستگذاری همچنان پابرجاست.
تصویر تجارت خارجی در سال ۱۴۰۴؛ کسری گمرکی، مازاد محدود ارزی
بر اساس آخرین آمارهای در دسترس (مهر ۱۴۰۴ برای دادههای گمرک و بهار ۱۴۰۴ برای دادههای بانک مرکزی)، در ستون مربوط به سال ۱۴۰۴، سه ردیف نخست به وضعیت تجارت گمرکی اشاره دارد. صادرات گمرکی در مقیاس مجموع ۱۲ماهه برابر با ۵۷.۴ میلیارد دلار ثبت شده، در حالی که واردات گمرکی به ۶۷.۱ میلیارد دلار رسیده است. به این ترتیب، تراز تجاری گمرکی با کسری ۹.۷ میلیارد دلاری مواجه بوده است. این ارقام نشان میدهد که در سبد گمرکی، همچنان واردات از صادرات پیشی گرفته و کسری تجاری ادامه دارد؛ هرچند شدت این کسری نسبت به سال قبل کاهش یافته است. نکته مهم آن است که این بهبود نه از مسیر رشد صادرات، بلکه عمدتا به دلیل کاهش واردات گمرکی حاصل شده است.
حسابهای بانک مرکزی؛ صادرات بالا، اما مازاد شکننده
در سال ۱۴۰۴، صادرات نفت، گاز و میعانات به ۶۳ میلیارد دلار رسیده و صادرات غیرنفتی (کالا و خدمات) نیز ۶۰.۸ میلیارد دلار گزارش شده است. در مجموع، کل صادرات کشور (کالا، خدمات و نفت) به ۱۲۳.۸ میلیارد دلار افزایش یافته است.
در سمت مقابل، واردات کل کالا و خدمات ۱۱۲.۱ میلیارد دلار بوده است. حاصل این جریانها، ثبت مازاد ۱۰.۳ میلیارد دلاری در حساب جاری سال ۱۴۰۴ است؛ اما همزمان، تراز حساب سرمایه منفی ۲۲.۷ میلیارد دلار گزارش شده است.
در نتیجه، تراز پرداختها به عدد منفی ۱۲.۴ میلیارد دلار رسیده و تغییر ذخایر بینالمللی تنها ۰.۵ میلیارد دلار بوده است؛ رقمی کوچک که نشان میدهد جهش معناداری در سمت ذخایر ارزی رخ نداده است.
روند چندساله؛ صادرات رشد کرد، اما ثبات ارزی تضمین نشد
در دادههای بانک مرکزی، صادرات نفت، گاز و میعانات از ۳۸.۷ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۰ به ۶۳ میلیارد دلار در ۱۴۰۴ افزایش یافته و نقطه اوج آن در سال ۱۴۰۳ با ۶۵.۸ میلیارد دلار ثبت شده است. صادرات غیرنفتی (کالا و خدمات) نیز از ۴۷.۳ میلیارد دلار به ۶۰.۸ میلیارد دلار رسیده است. در نتیجه، کل صادرات کشور از ۸۶ میلیارد دلار در ۱۴۰۰ به ۱۲۳.۸ میلیارد دلار در ۱۴۰۴ افزایش یافته و حتی در سال ۱۴۰۳ به ۱۲۷.۵ میلیارد دلار نیز رسیده است.
اما در سمت واردات، روندی چسبنده مشاهده میشود؛ واردات کل کالا و خدمات از ۷۵.۵ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۰ به ۱۱۲.۱ میلیارد دلار در ۱۴۰۴ افزایش یافته است. همین رفتار واردات باعث شده که حتی در دورههای رشد صادرات، مازاد بزرگ و پایدار در حساب جاری شکل نگیرد.
حساب سرمایه؛ حلقه مفقوده ثبات ارزی
در مقابل، حساب سرمایه روندی تقریبا یکطرفه و منفی داشته است. تراز حساب سرمایه از منفی ۹.۳ میلیارد دلار در ۱۴۰۰ به منفی ۲۲.۷ میلیارد دلار در ۱۴۰۴ رسیده است. این به آن معناست که حتی در سالهایی که حساب جاری مثبت بوده، خروج خالص سرمایه یا ضعف ورود سرمایه خارجی بخش مهمی از اثر مثبت درآمد ارزی را خنثی کرده است.
نتیجه این وضعیت در تراز پرداختها قابل مشاهده است؛ شاخصی که در سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ عمدتا منفی بوده و در سال ۱۴۰۴ به منفی ۱۲.۴ میلیارد دلار رسیده است. همزمان، تغییر ذخایر بینالمللی نیز کوچک و کمدامنه گزارش شده و از ۰.۹ میلیارد دلار در ۱۴۰۰ و ۴.۰ میلیارد دلار در ۱۴۰۱ به ارقامی نزدیک به صفر در سالهای بعد رسیده است.
درآمد ارزی بالا، ثبات پایین
این دادهها از یک دوگانگی ساختاری در اقتصاد ایران حکایت دارد. در سالهای اخیر، درآمد ارزی کشور افزایش یافته، اما این افزایش لزوما به ثبات پایدار در بازار ارز تبدیل نشده است. یکی از دلایل اصلی، ترکیب صادرات است؛ بخش عمده رشد صادرات بر پایه نفت، گاز و میعانات شکل گرفته؛ بخشی نوسانپذیر که به قیمتهای جهانی، تحریمها، محدودیتهای نقلوانتقال و ریسکهای بیرونی وابسته است. در مقابل، رشد صادرات غیرنفتی هنوز به اندازهای نیست که نقش ضربهگیر قدرتمند را ایفا کند.
در سمت دیگر، واردات کشور بهویژه کالاهای واسطهای، سرمایهای و نهادههای تولید رفتار چسبنده با صادرات دارد و بهراحتی کاهش نمییابد. این موضوع اجازه نمیدهد مازاد تجاری یا حساب جاری بزرگ و پایدار شکل بگیرد. اما شاید مهمترین قطعه این پازل، منفی بودن مزمن حساب سرمایه باشد؛ عاملی که پیوند میان درآمد ارزی و انباشت ذخایر را تضعیف میکند و باعث میشود حتی در دورههای صادرات بالا، دست سیاستگذار پولی بیشتر درگیر مدیریت جریان ارز باشد تا تقویت پایدار ذخایر.
برای مطالعه بیشتر، صفحه اخبار تجارت را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
