بررسی نابرابری در ایران سال ۲۰۲۴؛ مسئله‌ای فراتر از تورم + جدول

به گزارش محمد امین سنگبری در زمان اقتصاد 

به گزارش زمان اقتصاد، نابرابری دیگر صرفا یک شاخص اقتصادی یا یک بحث دانشگاهی نیست؛ به یکی از محورهای اصلی سیاست، جامعه و حتی بحران‌های زیست‌محیطی تبدیل شده است. گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که جهان ثروتمندتر شده، اما این ثروت به‌طور فزاینده‌ در دستان اقلیتی کوچک متمرکز شده و پیامدهای آن از رکود سطح زندگی تا تضعیف دموکراسی و تشدید بحران اقلیمی گسترش پیدا کرده است. ایران نیز، با وجود تفاوت‌های نهادی و سیاسی، از این روند کلی مستثنی نیست.

نابرابری درآمد؛ شکافی عمیق در جامعه

بر اساس داده‌های گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶، درآمد سرانه ایران در سال ۲۰۲۴ مقدار هشت هزار ۹۹۵ یورو بر حسب برابری قدرت خرید بوده است؛ رقمی که معادل میانگین ماهانه حدود ۷۵۰ یورو برحسب برابری قدرت خرید است. با این حال، این عدد یک میانگین کلی است و تصویر دقیقی از نحوه توزیع درآمد در جامعه ارائه نمی‌دهد.طبق همین داده‌ها، ۵۰ درصد پایین جامعه ایران تنها حدود ۱۷.۹ درصد از کل درآمد ملی را در اختیار دارند، در حالی که ۱۰ درصد بالای درآمدی نزدیک به ۴۵.۹ درصد کل درآمد کشور را به خود اختصاص داده‌اند. به بیان دیگر، تقریبا نیمی از درآمد ملی به یک‌دهم جمعیت می‌رسد؛ شکافی که نشان‌دهنده تمرکز بالای درآمد در راس هرم اقتصادی است.

نابرابری ثروت؛ شکافی عمیق‌تر از درآمد

تصویر نابرابری زمانی تندتر می‌شود که به توزیع ثروت نگاه کنیم. داده‌های گزارش نابرابری جهانی نشان می‌دهد که ۵۰ درصد پایین جامعه ایران تنها حدود ۳.۹ درصد از کل ثروت کشور را در اختیار دارند، در حالی که ۱۰ درصد بالای ثروتمند بیش از ۶۳.۱ درصد ثروت ملی را مالک هستند. حتی در درون این گروه نیز تمرکز چشمگیری وجود دارد؛ به‌طوری که یک درصد بالای ثروتمند حدود ۲۹ درصد از کل ثروت کشور را در اختیار دارد. این ارقام نشان می‌دهد که نابرابری ثروت در ایران به‌مراتب شدیدتر از نابرابری درآمد است.

در این جدول میانگین درآمد و ثروت بر اساس برابری قدرت خرید (ppp) محاسبه شده و درصدها نشان‌دهنده سهم هر گروه جمعیتی از کل ثروت و درآمد کشور است. 

کاهش عددی شاخص شکاف، اما تداوم نابرابری

شاخص شکاف درآمدی نشان می‌دهد فاصله میان درآمد گروه‌های بالای جامعه و گروه‌های کم‌درآمد تا چه اندازه زیاد است. در ایران، این شاخص از ۲۹.۸ در سال ۲۰۱۴ به ۲۵.۵ در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته که بیانگر کاهش عددی این فاصله در طول یک دهه است. با این حال، این کاهش به معنای از بین رفتن نابرابری یا بهبود چشمگیر وضعیت اقشار کم‌درآمد نیست.کاهش شاخص شکاف می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی باشد و لزوماً به معنای افزایش درآمد گروه‌های پایین نیست. در نتیجه، با وجود کاهش عددی این شاخص، نابرابری درآمدی همچنان در سطحی بالا باقی مانده و فاصله میان طبقات اجتماعی همچنان محسوس است.

رکود سطح زندگی فراتر از آمار رسمی

یکی از پیام‌های اصلی گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶، رکود سطح زندگی برای بخش بزرگی از جمعیت است. در ایران نیز، تجربه روزمره بسیاری از خانوارها نشان می‌دهد که حتی در دوره‌هایی که درآمد سرانه افزایش یافته یا رشد اقتصادی ثبت شده، این رشد به بهبود پایدار زندگی اکثریت جامعه منجر نشده است.افزایش هزینه‌های مسکن، انرژی، آموزش و سلامت باعث شده است که دستمزد واقعی بخش بزرگی از نیروی کار عقب بماند و احساس ناامنی اقتصادی گسترش پیدا کند.

نابرابری جنسیتی بخش مهم دیگری از این تصویر است. بر اساس داده‌های گزارش نابرابری جهانی، سهم مشارکت زنان در نیروی کار ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۷.۲ درصد بوده است؛ رقمی که نسبت به ۵.۹ درصد در سال ۲۰۱۴ افزایش اندکی را نشان می‌دهد، اما همچنان بسیار پایین است. این ارقام تنها اشتغال رسمی را منعکس می‌کنند و بخش بزرگی از کار زنان را که در قالب فعالیت‌های خانگی و مراقبتی بدون دستمزد انجام می‌شود، در نظر نمی‌گیرند. به این معناست که شکاف میان میزان کار انجام‌شده و درآمد دریافتی برای زنان، عمیق‌تر از آن چیزی است که آمار رسمی نشان می‌دهد.

پیوند نابرابری اقتصادی و بحران اقلیمی

گزارش نابرابری جهانی همچنین بر پیوند میان نابرابری اقتصادی و بحران اقلیمی تأکید می‌کند. گرچه داده‌های اقلیمی ایران به‌طور تفصیلی در این گزارش ارائه نشده، اما چارچوب تحلیلی آن نشان می‌دهد که گروه‌های کم‌درآمد کمترین نقش را در ایجاد بحران اقلیمی دارند، اما بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند.

در کنار این روندها، آلودگی هوا یکی از ملموس‌ترین نمودهای نابرابری زیست‌محیطی در ایران است. داده‌های پایش کیفیت هوا نشان می‌دهد که در بسیاری از شهرهای بزرگ، از جمله تهران، غلظت آلاینده‌هایی مانند ذرات معلق ریز به‌طور مزمن بالاتر از استانداردهای توصیه‌شده جهانی قرار دارد. با این حال، توزیع آلودگی هوا یکسان نیست و ریشه آن نیز به‌طور برابر در رفتار همه گروه‌ها قرار ندارد. گروه‌هایی که از سطح بالاتری از ثروت برخوردارند، به‌دلیل الگوهای مصرف بالاتر انرژی و سهم پررنگ‌تر در فعالیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های آلاینده، نقش بزرگ‌تری در تولید آلودگی هوا دارند. در مقابل خانوارهای کم‌درآمد، ساکنان مناطق حاشیه‌ای و افرادی که امکان انتخاب محل زندگی سالم‌تر یا دسترسی به ابزارهای کاهش مواجهه با آلودگی را ندارند، نقش اندکی در ایجاد این آلودگی ایفا می‌کنند، اما ناگزیر بیش از دیگران در معرض هوای آلوده قرار می‌گیرند. 

نابرابری و کاهش اعتماد سیاسی

یکی از محورهای کلیدی گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶، نقش دولت‌ها در مهار یا تشدید نابرابری است. این گزارش تأکید می‌کند که نابرابری‌های شدید امروز بیش از آنکه حاصل کمبود منابع باشند، نتیجه انتخاب‌های سیاستی‌اند؛ به‌ویژه در حوزه مالیات است که در بسیاری از کشورها، فشار مالیاتی عمدتا بر نیروی کار و مصرف‌کنندگان وارد می‌شود، در حالی که ثروت‌های بزرگ، درآمدهای ناشی از دارایی و سود سرمایه سهم بسیار کمتری در تأمین مالی عمومی و بودجه دولت دارند.

این الگو به دولت‌ها اجازه نمی‌دهد از ابزار مالیات برای بازتوزیع مؤثر درآمد، تقویت خدمات عمومی و کاهش شکاف میان طبقات اجتماعی استفاده کنند. گزارش نابرابری جهانی نشان می‌دهد که بدون اصلاح نظام مالیاتی و افزایش سهم مالیات از ثروت و درآمدهای بالا، مهار پایدار نابرابری امکان‌پذیر نخواهد بود.

در بعد سیاسی، گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶ هشدار می‌دهد که نابرابری شدید، دموکراسی را نه با فروپاشی ناگهانی، بلکه از طریق فرسایش تدریجی تضعیف می‌کند. زمانی که بخش بزرگی از جامعه احساس کند سیاست‌ها به نفع گروه‌های محدود طراحی شده‌اند و امکان اثرگذاری واقعی وجود ندارد، اعتماد عمومی کاهش می‌یابد و مشارکت سیاسی تضعیف می‌شود. در چنین شرایطی، سیاست به‌تدریج از یک عرصه عمومی به بازی نخبگان برخوردار از ثروت و قدرت تبدیل می‌شود.

برای مطالعه بیشتر، صفحه اقتصاد واقعی را در زمان اقتصاد دنبال کنید.