گزارش از نگار قاسمیمنش خبرنگار زمان اقتصاد
بر اساس دادههای گمرک ایران، صادرات زعفران در مهرماه سال جاری به ۱۷.۱ تن رسیده و مجموع صادرات هفتماهه سال ۱۴۰۴ را به حدود ۱۱۷ تن رساندهاست. این رقم نشان میدهد صادرات زعفران نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۷ درصد افزایش داشته و یکی از بالاترین نرخهای رشد سالهای اخیر را ثبت کردهاست.
روند هفتماهه چه تصویری ارائه میدهد؟
مقایسه مقادیر صادراتی سالهای اخیر نشان میدهد نوسانهای عرضه و تقاضای جهانی، شوکهای ارزی و تغییرات سیاستهای تجاری طی دو سال گذشته اثر قابل توجهی بر بازار زعفران گذاشتهاست. در سال ۱۴۰۱ صادرات هفتماهه حدود ۷۲ تن برآورد شده بود. این رقم در سال ۱۴۰۲ با رشد قابل توجه به ۱۱۳ تن رسید، اما در ۱۴۰۳ دوباره کاهش یافت و در محدوده ۶۶ تن قرار گرفت. صادرات ۱۱۷ تن در سال جاری خبر از بازگشت قوی این محصول به بازار جهانی میدهد و حکایت از افزایش تقاضا در بازارهای هدف و احیای کانالهای تجاری ایران دارد.
جهش صادرات زعفران را میتوان بهپای شرایط صادراتی که بهبود پیدا کردند و رویههایی که تسهیل شدند دانست؛ چرا که گمرک طی دو سال گذشته بخشی از فرایندهای صدور کالاهای کشاورزی با ارزش افزوده بالا را سادهسازی کرد که کاهش زمان ترخیص و افزایش سرعت ارسال را در پی داشتهاست. از سوی دیگر نرخ ارز که بهطور نسبی به اعتدال رسید در افزایش صادرات زعفران نقش داشت. نوسانهای ارزی در سال گذشته صادرات زعفران را از نظر سودآوری مختل کرده بود. ثبات نسبی نرخ ارز در سال ۱۴۰۴ انگیزه بیشتری برای فروش قانونی و ثبتشده ایجاد کردهاست. بازارهای اصلی از جمله اسپانیا، امارات متحد عربی، هند و چین در سال جاری افزایش واردات زعفران را ثبت کردهاند. از همین رو صنعت غذایی، دارویی و تولید عصارهها و اسانسها تقاضای بالاتری را رقم زده که بهعنوان عاملی کلیدی در افزایش صادرات زعفران شناخته میشود.
کاهش خروج غیرقانونی و ورود صادرات به کانال رسمی
از سوی دیگر برآوردهای کارشناسان گمرک، نشان میدهد بخشی از رشد صادرات ثبتشده، نتیجه کاهش خروج غیرقانونی زعفران از مسیرهای غیررسمی است؛ یعنی بخشی از صادرات که قبلاً خارج از آمار بود، وارد سامانه رسمی شدهاست. همچنین با توجه به این که زعفران یکی از معدود محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بسیار بالاست؛ رشد هفتماهه اخیر میتواند سهم بخش کشاورزی از ارزآوری غیرنفتی را افزایش و تا حدی فشار واردات کالاهای اساسی را جبران کند. امید است که این جهش صادرات بهعنوان فرصتی برای توسعه صنایع فرآوری نیز شناخته شود؛ گرچه افزایش صادرات خام مثبت است، اما بازدهی اقتصادی کامل هنگامی محقق میشود که زعفران به محصولات فرآوریشده با قیمت چندبرابری تبدیل شود. رشد تقاضا میتواند انگیزه ایجاد واحدهای فرآوری و بستهبندی با استاندارد جهانی را تقویت کند.
افزایش صادرات ثبتشده معمولاً موجب بهبود قیمت خرید از تولیدکنندگان میشود. در سال ۱۴۰۳ به دلیل کاهش صادرات، قیمت خرید زعفران در بازار داخلی افت شدیدی تجربه کردهبود. بهبود بازار جهانی در سال ۱۴۰۴ میتواند درآمد کشاورزان را پایدارتر کند. با این حال نکته حائز اهمیت این است که سهم ایران از تجارت جهانی زعفران همچنان کمتر از ظرفیت تولید است و بخش مهمی از صادرات به صورت فله انجام میشود. از سوی دیگر نهتنها ارزش نهایی در کشور مقصد ایجاد میشود؛ بلکه استانداردهای کیفی، زنجیره سرد و بستهبندی حرفهای هنوز نیازمند توسعه بیشتر است. این در حالی است که نوسانهای ارزی دوباره میتوانند جریان صادرات را بیثبات کند.
صادرات ۱۱۷ تن زعفران در هفتماهه سال ۱۴۰۴ و رشد ۷۷ درصدی نسبت به سال قبل نشان میدهد بازار جهانی این محصول برای ایران دوباره فعال شده است. با این حال استمرار رشد نیازمند سیاستگذاری دقیق، توسعه زیرساختهای صادراتی، حمایت از صنایع فرآوری و مدیریت نوسانهای ارزی است. زعفران، به عنوان یکی از کالاهای استراتژیک غیرنفتی، میتواند نقش مهمتری در تقویت درآمد ارزی و بهبود تراز تجاری غیرنفتی کشور ایفا کند.
در ظاهر رشد ۷۷ درصدی صادرات زعفران نشانهای از رونق است، اما بررسی الگوی سه سال اخیر نشان میدهد این افزایش نه یک روند پایدار، بلکه بخشی از چرخه نوسانی صادرات زعفران است. جهش سال ۱۴۰۲، افت شدید ۱۴۰۳ و صعود دوباره ۱۴۰۴ نشان میدهد بازار زعفران ایران همچنان تحت تأثیر شوکهای ارزی، سیاستهای تجاری داخلی و رفتار ناپایدار خریداران خارجی قرار دارد.
