گزارش از شیلان حسینی در زمان اقتصاد
به گزارش زمان اقتصاد، طبق بررسی دادهها از سایت اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، گاز طبیعی سالهاست به یکی از اصلیترین مؤلفههای قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده است. در جهانی که امنیت انرژی به یکی از محورهای اصلی سیاست بینالملل بدل شده است، کشوری که بتواند گاز را نهفقط تولید، بلکه بهطور پایدار صادر کند، عملاً بخشی از قدرت تصمیمسازی دیگران را در اختیار میگیرد. در چنین معادلهای، وفور ذخایر شرط لازم است، اما هرگز شرط کافی نیست. در این میان ایران نمونه روشن از این واقعیت است؛ کشوری با منابع عظیم گازی که هنوز نتوانسته جایگاهی متناسب با این مزیت در بازار جهانی به دست آورد.
بر اساس دادههای رسمی بینالمللی، ایران در سال ۲۰۲۴ در میان بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان قرار داشته و از نظر ذخایر اثباتشده نیز یکی از دو کشور اول دنیا محسوب میشود. با این حال، سهم ایران از تجارت جهانی گاز، بهویژه در بازار LNG همچنان بسیار ناچیز است. این شکاف میان ظرفیت بالقوه و قدرت بالفعل کاملا به چشم میخورد.
نقشه تولید گاز جهان؛ جایگاه بالا، اثرگذاری محدود
تولید گاز طبیعی در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که گرچه ایران در جمع تولیدکنندگان بزرگ قرار دارد، اما این جایگاه الزاما به معنای اثرگذاری تعیینکننده در بازار جهانی نیست.
جدول زیر، ۱۰ تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی جهان در سال ۲۰۲۴ را نشان میدهد:
همانطور که جدول نشان میدهد، آمریکا با فاصله قابلتوجه در صدر قرار دارد و بهتنهایی بیش از یکچهارم تولید جهانی گاز را به خود اختصاص داده است. روسیه با وجود محدودیتهای ژئوپلیتیک سالهای اخیر، همچنان دومین تولیدکننده بزرگ جهان است. ایران نیز با تولید حدود ۲۶۳ میلیارد متر مکعب، رتبه سوم را در اختیار دارد؛ رتبهای که در نگاه اول، نشاندهنده قدرت بالای انرژی کشور است. این مقایسه ساده نشان میدهد که تولید بالا الزاما به معنای نفوذ بالا نیست. تولید تنها یک ضلع از معادله قدرت گازی است.
در مورد ایران، این مسئله برجستهتر است. بخش عمده از گاز تولیدی کشور صرف مصرف داخلی میشود؛ مصرفی که به دلیل الگوی ناکارآمد مصرف انرژی، هر سال فشار بیشتری بر شبکه تولید وارد میکند. در چنین شرایطی، حتی جایگاه سوم تولید نیز بهسختی میتواند به صادرات پایدار و اثرگذاری در بازار جهانی منجر شود. هر چند با ادامه این روند برای ایران، این امر بسیار بعید به نظر میرسد.
ذخایر عظیم، فرصتهای قفلشده؛ چرا گاز ایران صادر نمیشود؟
اگر تولید، تصویر امروز بازار گاز را نشان میدهد، ذخایر اثباتشده آینده بالقوه آن را ترسیم میکنند. از این منظر، ایران در موقعیتی کمنظیر قرار دارد. بر اساس گزارش رسمی اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ایران تا پایان سال ۲۰۲۳ حدود ۱,۲۰۰ تریلیون فوت مکعب ذخایر اثباتشده گاز طبیعی داشته و از این نظر، پس از روسیه در جایگاه دوم جهان ایستاده است.
این دیاگرام نشان میدهد که ایران از نظر منابع زیرزمینی، چیزی کمتر از قدرتهای بزرگ گازی جهان ندارد. با این حال، ذخیره تا زمانی که به صادرات پایدار تبدیل نشود، صرفا یک مزیت بالقوه باقی میماند. مقایسه ایران با قطر، این واقعیت را بهوضوح نشان میدهد. قطر با وجود ذخایری کمتر از ایران، توانسته با تمرکز بر توسعه LNG، به یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی گاز تبدیل شود.
بازار گاز طبیعی(LNG) امروز قلب تجارت جهانی گاز است؛ بازاری که در آن، حملونقل دریایی، قراردادهای بلندمدت و انعطافپذیری عرضه نقش تعیینکننده دارند. جدول زیر، بزرگترین صادرکنندگان LNG جهان در سال ۲۰۲۴ را نشان میدهد:
نکته قابلتوجه این است که ایران، با وجود ذخایر عظیم و تولید بالا، در این جدول جایی ندارد. این غیبت، تصادفی نیست؛ بلکه حاصل سالها عقبماندن از توسعه زیرساختهای LNG، محدودیت سرمایهگذاری و نبود یک راهبرد پایدار صادراتی است. در بازاری که ثبات و قابلیت اتکا شرط اصلی است، صادرات مقطعی یا منطقهای نمیتواند جایگزین حضور مؤثر در بازار جهانی شود.
در کنار این عوامل، مصرف بالای داخلی نیز نقش بازدارندهای دارد. زمانی که بخش عمده تولید گاز صرف تأمین نیاز داخل میشود، امکان برنامهریزی برای صادرات بلندمدت از بین میرود. افزون بر این، وابستگی شدید تولید به میدان پارس جنوبی و مسئله افت فشار در سالهای آینده، چشمانداز حفظ سطح تولید فعلی را نیز با تردیدهایی مواجه کرده است؛ تردیدهایی که بدون سرمایهگذاری و فناوری پیشرفته، جدیتر خواهند شد.
آیندهای با زمان محدود
گاز طبیعی در سناریوهای جهانی انرژی همچنان بهعنوان سوخت گذار نقش مهمی دارد، اما این نقش دائمی نیست. رشد انرژیهای تجدیدپذیر، فشار سیاستهای اقلیمی و رقابت فشرده در بازار گاز طبیعی نشان میدهد که پنجره فرصت برای تبدیل ذخایر گازی به قدرت اقتصادی، محدود است. کشورهایی که نتوانند در این بازه زمانی، مزیتهای خود را بالفعل کنند، احتمالا برای همیشه از رقابت عقب خواهند ماند.
ایران امروز یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است و در تولید نیز در میان سه کشور اول قرار دارد. با این حال، فاصله میان داشتن گاز و قدرت در بازار جهانی گاز همچنان زیاد است. آنچه کشورهایی مانند آمریکا و قطر را به بازیگران تعیینکننده تبدیل کرده، نه صرفاً وفور منابع، بلکه توان تبدیل گاز به صادرات پایدار و قابل اتکاست. پرسش اصلی این است که آیا ایران میتواند پیش از بستهشدن پنجره فرصت گاز، این فاصله ساختاری را جبران کند یا نه؟
برای مطالعه بیشتر، اخبار انرژی را در زمان اقتصاد دنبال کنید.
