گزارش از نگار قاسمی‌منش خبرنگار زمان اقتصاد
رئیس اتحادیه مرکزی مرغداران میهن اخیراً هشدار داده‌است که سامانه بازارگاه – سامانه رسمی توزیع نهاده‌های دامی در کشور – به جای آنکه شفافیت و توزیع عادلانه را تضمین کند به بستری برای فساد تبدیل شده‌است.
سامانه بازارگاه از ابتدا با هدف شفاف‌سازی و مدیریت هوشمند توزیع نهاده‌ها مانند ذرت و کنجاله سویا بین تولیدکنندگان طراحی شد. ایده اصلی این سامانه، مبتنی بر تخصیص منابع محدود بر اساس نیاز واقعی و با قیمت‌های مشخص بود که وضعیتی از یک اقتصاد رقابتی را به منظور جلوگیری از واسطه‌گری و کاهش فساد رقم می‌زد. اما امروز نهاده‌های دامی نیز با دو برابر قیمت واقعی و از طریق «پشت فاکتوری» به مرغداران فروخته می‌شود. این وضعیت نه تنها هزینه تولیدکنندگان را افزایش می‌دهد، بلکه امنیت غذایی و ثبات بازار مرغ و تخم‌مرغ را هم به خطر می‌اندازد.
دو نرخی شدن نهاده‌ها و فشار بر تولیدکننده
اما تجربه عملی نشان می‌دهد که هدف اولیه تحقق نیافته است؛ وقتی نهاده‌ها با قیمت دو برابر به تولیدکننده فروخته می‌شوند و مسیر توزیع به صورت پشت فاکتوری انجام می‌گیرد، عملاً بازار را به سمت انحصار و سوءاستفاده سوق داده‌است. این اتفاق تولیدکننده را مجبور به انتقال هزینه‌های اضافی به مصرف‌کننده نهایی می‌کند. به این ترتیب بدون این که کیفیت یا بهره‌وری واقعی تولید افزایش یافته باشد قیمت مرغ و تخم‌مرغ افزایش پیدا می‌کند.
از سوی دیگر حتی در بازاری که به ظاهر «تنظیم‌شده» است، شفافیت و رقابت اقتصادی نقش کلیدی دارد. اقتصاد رقابتی نیز زمانی موفق است که اطلاعات صحیح و به موقع به همه فعالان بازار برسد و رقابت سالم میان عرضه‌کنندگان برقرار باشد. وقتی شفافیت در توزیع نهاده‌ها از بین می‌رود، بازار به سرعت به نفع واسطه‌ها و افراد دارای نفوذ تغییر مسیر می‌دهد و منطق عرضه و تقاضا مخدوش می‌شود.
سامانه‌ای مشابه بازارگاه در یک اقتصاد سالم باید نهاده‌ها را بر اساس تقاضای واقعی تخصیص دهد، قیمت‌ها را شفاف اعلام کند، امکان نظارت مستقل برای جلوگیری از فروش پشت فاکتوری یا دو نرخی را فراهم کرده و اطلاعات کافی به تولیدکننده و مصرف‌کننده بدهد تا تصمیم اقتصادی بهینه اتخاذ شود.
تداوم چنین وضعیتی پیامدهای متعددی از جمله افزایش هزینه تولید، کاهش انگیزه تولید و تهدید امنیت غذایی دارد. در چنین موقعیتی مرغداران مجبور خواهند شد قیمت تمام‌شده محصول را افزایش داده که فشار اقتصادی بر مصرف‌کننده نهایی را بالا می‌برد.
این در حالی است که وقتی تولیدکننده احساس کند دسترسی به نهاده‌ها ناعادلانه و پرهزینه است، ممکن است تولید خود را کاهش دهد یا از بازار خارج شود. کاهش تولید و افزایش قیمت نهاده‌ها نیز در نهایت می‌تواند به کمبود محصول و افزایش تورم در بازار مرغ و تخم‌مرغ منجر شود.
از همین رو هم سامانه بازارگاه مستلزم اصلاح و تصحیح از طریق بازنگری در شیوه توزیع و حذف روش‌های پشت فاکتوری است. نظارت دقیق بر واسطه‌ها و شبکه توزیع، انتشار شفاف قیمت‌ها و موجودی نهاده‌ها و تقویت رقابت میان تامین‌کنندگان رسمی نیز می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد.
اجرای این اصلاحات می‌تواند ضمن کاهش فساد، هزینه تولید را به سطح منطقی نزدیک کند و بازار مرغ و تخم‌مرغ را در مسیر تعادل و ثبات قرار دهد.
تجربه بازارگاه نمونه‌ای از این چالش است که حتی سامانه‌هایی که با هدف شفافیت و کارایی اقتصادی ایجاد می‌شوند، در صورت مدیریت نامناسب، می‌توانند به ابزار فساد و افزایش هزینه تبدیل شوند.
اقتصاد شفاف همراه با نظارت قوی و اطلاعات دقیق، کلید حل این مشکل و تضمین امنیت غذایی کشور است. اصلاح سیستم توزیع نهاده‌های دامی یک ضرورت فوری است تا تولیدکننده و مصرف‌کننده هر دو از مزایای یک بازار سالم بهره‌مند شوند.
