ترجمه و تحقیق از نگار قاسمی‌منش خبرنگار تحریریه زمان اقتصاد
صنعت نفت و گاز خاورمیانه که برای دهه‌ها موتور محرک اقتصاد جهانی بود، حالا وارد مرحله‌ای تازه از رقابت شده است؛ مرحله‌ای که دیگر صرفاً با تولید بیشتر تعریف نمی‌شود، بلکه با داده، فناوری و بهره‌وری اقتصادی اندازه‌گیری خواهد شد. در حالی‌که فشارهای جهانی برای حرکت به‌سوی انرژی‌های پاک‌تر و مدل‌های اقتصادی پایدار افزایش پیدا کرده، شرکت‌های منطقه‌ای به‌ویژه در حوزه‌ی بالادستی نفت و گاز در تلاش هستند با استفاده از فناوری‌های دیجیتال و مدل‌های بهره‌ور، هزینه‌های عملیاتی را کاهش و سودآوری را افزایش دهند.
فناوری چطور به کمک چالش‌های صنعت نفت آمده؟!
به گفته‌ی مجتبی مرادی مدیر مهندسی شرکت TAQA آینده رقابتی نفت و گاز منطقه در گرو کاهش هزینه‌های عملیاتی شامل هزینه نگهداری و تعمیر تجهیزات، نیروی انسانی، انرژی مصرفی، لجستیک، حمل‌ونقل، خدمات فنی میدانی و… و تبدیل سریع داده‌ها به تصمیم‌های اقتصادی قرار دارد. به‌عبارت دیگر باید دید فناوری‌های جدید -از داده‌هایی که از چاه‌ها و تجهیزات جمع‌آوری می‌شود- تا چه اندازه رویه تصمیم گیری اقتصادی شرکت‌ها را سرعت می‌بخشد و در تصمیماتی از قبیل زمان حفاری کردن، فضای مناسب برای سرمایه گذاری و بهینه کردن تولیدات تاثیر می‌گذارد. در فضای جدید انرژی، سرعت تبدیل‌داده به بینش و کاهش هزینه‌های زیرسطحی به اندازه حجم تولید اهمیت دارد. از همین رو می‌توان گفت آینده، متعلق به شرکت‌هایی است که بتوانند از فناوری برای کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری استفاده کنند.
فناوری‌های بی‌سیم؛ نقطه عطف دیجیتالی‌سازی میادین
به عنوان مثال در کنفرانس بین‌المللی نفت، گاز و علوم زمین خاورمیانه (MEOS GEO 2025) -یکی از مهم‌ترین رویدادهای نفت و گاز و علوم زمین در خاورمیانه که هر دو سال یک‌بار در بحرین برگزار می‌شود- شرکت TAQAتازه‌ترین فناوری‌های خود را برای دیجیتالی‌سازی چاه‌ها با نام «سامانه کنترل درون‌چاهی بی‌سیم» (Pulse Eight) معرفی کرد؛ سامانه‌ای بی‌سیم برای کنترل درون‌چاهی که به گفته‌ی کارشناسان، نقطه عطفی در مسیر دیجیتالی‌سازی عملیات نفتی به‌شمار می‌رود. این فناوری توانسته با حذف سیم‌کشی‌های پرهزینه و کاهش زمان عملیات، هزینه‌های تعمیرات را تا چند ده درصد پایین بیاورد. نتایج میدانی نشان می‌دهد این رویکرد، نه‌تنها ریسک عملیاتی را کاهش داده، بلکه به بهبود نرخ بازگشت سرمایه (ROI) و افزایش دوام تجهیزات زیرسطحی انجامیده است. عاملی که در فضای رقابتی بازار آزاد انرژی، به برتری اقتصادی تبدیل می‌شود.
کنترل هوشمند آب و بازده بالاتر استخراج
در همکاری مشترک TAQAبا شرکت CNOOC چین، فناوری ابزار کنترل خودکار جریان درون چاه (FloSure AICD) برای کنترل جریان آب و افزایش تولید نفت به‌کار گرفته شد و نتیجه‌ای شگفت‌انگیز در بر داشت: افزایش ۳۱۰ درصدی تولید تجمعی نفت و دو برابر شدن عمر چاه نسبت به چاه‌های مشابه!
این داده‌ها نشان می‌دهد فناوری‌های خودکار، نه‌تنها ابزاری فنی؛ بلکه عامل رشد اقتصادی به‌شمار می‌آیند؛ چراکه هزینه‌ی مداخله میدانی را کاهش و دوره بازده سرمایه را کوتاه‌تر می‌کنند. چنین نوآوری‌هایی در شرایط بازار آزاد، به معنی رقابت‌پذیری بالاتر در برابر شرکت‌های بین‌المللی است.
نوآوری در مدیریت ماسه؛ رقابت از مسیر بهره‌وری
مدیریت ماسه یکی از دغدغه‌های دیرینه صنعت نفت بوده است؛ مشکلی که می‌تواند به انسداد خطوط، افت تولید و افزایش هزینه‌های عملیاتی منجر شود. از سوی دیگر در خیلی از چاه‌ها دانه‌های ماسه و رس از دیواره‌ی مخزن جدا و به لوله تولید نفوذ می‌کنند؛ این پدیده، تهدیدی برای تجهیزات تلقی می‌شود. برای جلوگیری از این اتفاق، در اطراف لوله‌ی درون‌چاهی یک لایه شن مخصوص ریخته می‌شود تا عملکرد فیلتر طبیعی تداعی شود. فناوری فیلتر تطبیقی درون‌چاهی (Filtrex) نیز با طراحی فیلترهای مقاوم در برابر فرسایش، جایگزینی برای روش‌های پرهزینه‌ای چون بسته‌بندی ماسه با شن یا شن‌ریزی درون چاه (Gravel Packing) ارائه کرده است.
به گفته‌ی متخصصان این فناوری انعطاف‌پذیر و اقتصادی می‌تواند هزینه‌ی نگهداشت چاه‌ها را تا ۳۰ درصد کاهش دهد. در بازار رقابتی امروز، چنین کاهش‌هایی مستقیماً به معنای افزایش سود عملیاتی و جذابیت بیشتر برای سرمایه‌گذاران خصوصی است.
فرهنگ سازمانی نو برای اقتصاد آزاد انرژی
با وجود پیشرفت‌های فناورانه کارشناسان معتقدند بدون تغییر در فرهنگ سازمانی، رقابت‌پذیری پایدار نخواهد بود؛ بر اساس نظرسنجی‌ای میان متخصصان صنعت، سه مانع اصلی شامل «کمبود منابع انسانی متخصص، ضعف در رهبری و تردید نسبت به اصالت برنامه‌های پایداری» بر سر راه نوآوری شناسایی شده است. مرادی می‌گوید: برای حرکت در مسیر اقتصاد آزاد انرژی، باید ذهنیت مدیریتی هم تغییر کند. چابکی، پاسخ‌گویی و جسارت در تصمیم‌گیری، ارزش‌هایی هستند که جایگزین نگاه دولتی و بوروکراتیک می‌شوند.
تحولات اخیر در فناوری‌های زیرسطحی، کنترل آب و ماسه و دیجیتالی‌سازی عملیات، نشان می‌دهد که خاورمیانه آماده ورود به مرحله‌ای تازه از رقابت جهانی انرژی است و در این مرحله، مزیت رقابتی نه از یارانه و منابع دولتی، بلکه از کارایی، فناوری و بهره‌وری اقتصادی حاصل می‌شود. خاورمیانه اگر بتواند این تغییر فرهنگی و فناورانه را تثبیت کند، بار دیگر در نقش تاریخی خود به‌عنوان مرکز ثقل بازار جهانی انرژی ظاهر خواهد شد اما این بار نه صرفاً با نفت، بلکه با نوآوری و اقتصاد آزاد انرژی!
