گزارش از نگار قاسمیمنش خبرنگار زمان اقتصاد
بر اساس اعلام رسمی، تراز تجاری جمهوری اسلامی ایران با کشورهای عضو اکو طی پنج تا شش سال اخیر از حدود ۱۰ میلیارد دلار به حدود ۲۷ میلیارد دلار افزایش یافتهاست. این رشد ناگهانی در تعاملات منطقهای را میتوان به معنای اثبات شکست نسبی سیاست انزوازدایی، فرصت و چالشهای مدل اقتصاد رقابتی در روابط تجاری منطقهای و ضرورت بازنگری در ساختار تجارت و رقابتپذیری ایران در منطقه دانست.
بر اساس گزارش رسمی، حجم تجارت ایران با کشورهای عضو اکو در سال ۱۴۰۳ به حدود ۳۶ میلیون و ۲۳۵ هزار تن کالا با ارزش ارزی ۲۷ میلیارد و ۶۲۶ میلیون دلار رسیدهاست؛ از این میزان، صادرات غیرنفتی ایران به این گروه از کشورها معادل ۱۴ میلیارد و ۸۳ میلیون دلار بوده است و واردات نیز ۱۳ میلیارد و ۵۴۳ میلیون دلار ثبت شدهاست. همچنین، مدیرکل دفتر وامها، مجامع و مؤسسات بینالمللی از افزایش تراز تجاری ایران با اکو از ۱۰ میلیارد دلار به ۲۷ میلیارد دلار طی پنج تا شش سال خبر دادهاست.
این آمار گرچه نشانه مثبت تعامل منطقهای است، اما باید در بستر تفکیک بخش کالاهای صادراتی، ترکیب واردات، سهم ارزش افزوده و میزان بازگشت ارز ناشی از صادرات تحلیل شود. این گزاره را میتوان مصداقی از تقویت مبادله آزاد منطقهای دانست؛ با توجه به این که افزایش حجم تجارت با کشورهای همسایه یا منطقه به معنای کاهش هزینههای مبادله، گسترش زنجیره تأمین منطقهای و بهرهبرداری بیشتر از مزیتهای نسبی است؛ ایران نیز با شکلدهی بهتر به روابط با اعضای اکو میتواند از تحریمها و موانع خارجی تا حدودی بکاهد و بازارهای جدیدی برای کالاهای خود پیدا کند.
میزبانی اجلاس وزرای اکو توسط ایران، نشانهای از فعال شدن دوباره ایران در فرایندهای منطقهای تلقی شده و به گفته حسین کشیری مدیرکل دفتر وامها، مجامع و مؤسسات بین المللی سازمان سرمایهگذاری و کمکهای فنی و اقتصادی «شکست کامل سیاست انزوا علیه تهران» را به نمایش میگذارد. از همین رو میتوان از کاهش هزینه انزوا اقتصادی بهعنوان تبدیل تهدید به فرصت استفاده کرد، اعتماد خارجی را افزایش داد و فرصت جذب سرمایهگذاری منطقهای را بهبود بخشید.
افزایش صادرات به اکو به شرطی که همراه با ارتقای فناوری، ارزش افزوده بالاتر، و بازاریابی کارآمد باشد نیز میتواند نقش موتور رشد برای اقتصاد ایران را ایفا کند. این امر دقیقاً مطابق با مشی اقتصاد پویا و رقابتی است که بر رقابت، کارایی و بازگشت سرمایه تمرکز دارد.
ضرورت ارتقای ارزش افزوده و تنوع بازار برای پایدارسازی رشد تجارت منطقهای
با وجود زوایای مثبت، چند نکته اساسی برای سیاستگذاران و فعالان اقتصادی درباره ترکیب کالاهای صادراتی و وارداتی، اتکا به چند شریک عمده، موانع ساختاری و مقرراتی و توازن تجارت آزاد و حمایت داخلی وجود دارد؛ اگر صادرات ایران را عمدتاً کالاهای خام یا با ارزش افزوده پایین در نظر گرفت، رشد عددی تراز تجاری ممکن است برای پایداری اقتصادی کافی نباشد. برای مثال، واردات ایران از کشورهای اکو در سال ۱۴۰۳ به لحاظ ارزش ۵۴.۵ درصد رشد یافته و این علامت هشدار است. یعنی ممکن است ایران در مقابل صادرات، واردات بیشتری را پذیرفته باشد که از لحاظ رقابتپذیری مطلوب نیست.
از سوی دیگر، دادهها نشان میدهد که ترکیه، پاکستان و افغانستان مقاصد عمده صادراتی ایران در اکو هستند. این تمرکز میتواند ریسک بازار ایجاد کند؛ اگر روابط با یکی از کشورها دچار تنش شود، آسیب اقتصادی بیشتر خواهد بود. سازمان اکو با وجود بیش از چهار دهه عمر، بسیاری از پتانسیلهای همکاری در حوزه حملونقل، ترانزیت، تجارت ترجیحی و حذف موانع را بالفعل نکردهاست. از همین رو صرفاً افزایش عددی تجارت کافی نیست؛ بلکه باید اقدامات مؤثر برای کاهش هزینه تجارت، تسهیل ورود به بازار، ارتقای استانداردها و بهبود فضای کسبوکار را در نظر داشت.
در مسیر اقتصاد رقابتی باید مراقب بود که افزایش واردات بیدستور به صنایع داخلی آسیب نرساند. ایران باید سیاستهایی اتخاذ کند تا در عین باز کردن بازارها، از صنایع قابل توسعه خود نیز محافظت کند تا ارزش افزوده داخلی رشد پیدا کند.
توسعه زیرساختهای ترانزیت و حملونقل با کشورهای عضو اکو از جمله پیشنهادات سیاستی است که به منظور کارکرد بهتر و کاهش هزینه لجستیک و افزایش رقابتپذیری صادرات ایران میتوان در نظر داشت. همچنین میتوان بر تدوین توافقات تجارت ترجیحی با کشورهای عضو اکو و استفاده از تعرفه صفر یا پایینتر برای کالاهای ایران نیز حساب باز کرد و گوشه چشمی به صادرات کالاهای دارای ارزش افزوده بالا (مثلاً صنایع تبدیلی، کشاورزی فرآوریشده، فناوریمحور) به جای اتکای صرف به صادرات خام یا اولیه داشت.
تنوع بخشیدن به بازارهای صادراتی در اکو از جمله کشورهای آسیای میانه کمتر فعال نیز پیشنهاد دیگری است که برای کاهش ریسک تمرکز پیشنهاد میشود. بهبود شاخصهای فضای کسبوکار داخلی، کاهش موانع اداری، شفافیت مقررات، حضور فعال بخش خصوصی نیز گامی دیگر برای بهرهگیری کامل از فرصت تجارت آزاد بهشمار میآید.
رشد تراز تجاری ایران با اعضای اکو از حدود ۱۰ میلیارد دلار به حدود ۲۷ میلیارد دلار نمایانگر گشایش معنیداری در روابط منطقهای است که با رویکرد اقتصاد رقابتی نیز همخوانی دارد. این موضوع برای اقتصاد ایران فرصتی فراهم میکند تا از انزوا عبور کند و در فضای منطقهای نقش فعالتری ایفا کند. با اینحال، برای اینکه این فرصت به رشد پایدار تبدیل شود، لازم است ساختار تجارت ایران ارتقا، تنوع بازارها افزایش، ارزش افزوده صادرات بالا و موانع ساختاری نیز از بین روند. در غیر این صورت، این رشد عددی ممکن است کمبودی از نظر کیفیت و پایداری داشته باشد.
