گزارش ملیکا میرزایی خبرنگار زمان اقتصاد
بر پایه آمارهای رسمی، سه استان شمالی کشور گیلان، مازندران و گلستان با جمعیتی نزدیک به هشت میلیون و صد هزار نفر، هر روز بین پنج هزار و ۶۰۰ تا شش هزار و ۵۰۰ تن پسماند تولید میکنند. این رقم زمانی معنای واقعی خود را نشان میدهد که بدانیم کلان شهر تهران با جمعیتی بین نه میلیون و ۴۰۰ هزار تا ۱۲ میلیون نفر، روزانه نزدیک به شش هزار و ۴۰۰ تن زباله تولید میکند. برآوردهای کارشناسان محیط زیست نشان میدهد سرانه تولید زباله در شمال کشور بین هفتدهم تا هشتدهم کیلوگرم در روز است که حدود ۳۰ درصد بیشتر از سرانه تولید زباله در تهران برآورد شدهاست. این اختلاف قابل توجه، زنگ خطری برای اکوسیستم حساس و شکننده مناطق شمالی ایران به شمار میآید.
سه عامل اصلی بحران زباله در شمال کشور؟
این وضعیت نگرانکننده ریشه در چندین عامل ساختاری دارد از جمله؛ اقتصاد گردشگری و فشار مضاعف بر محیط زیست در استانهای شمالی ایران به عنوان قطب گردشگری کشور، پذیرای میلیونها مسافر در طول سال هستند. این حجم از گردشگر گرچه از نگاه اقتصادی سودمند است، اما فشار بیسابقهای بر سیستم مدیریت پسماند منطقه وارد میکند. آمارهای تعطیلات نوروز ۱۴۰۳ گواه این ادعاست؛ تولید پسماند در استانهای گیلان و مازندران ۵۵ درصد بیشتر از تهران گزارش شد. این رقم به روشنی نشان میدهد که صنعت گردشگری بدون برنامهریزی جامع مدیریت پسماند، میتواند به عاملی ویرانگر تبدیل شود.
از دیگر عوامل، دگرگونی الگوی مصرف و سبک زندگی ناسازگار با محیط زیست است که الگوی مصرف و سبک زندگی در مناطق شمالی کشور در سالهای اخیر به سمتی حرکت کرده که با توان زیستی این منطقه حساس ناسازگار است. افزایش بهرهگیری از مواد پلاستیکی یکبارمصرف، بستهبندیهای غیرقابل بازیافت و دگرگونی سلیقه به سمت مصرف کالاهای صنعتی، سهم بزرگی در افزایش حجم پسماند داشتهاست. این در حالی است که سبک زندگی سنتی در این مناطق پیش از این با محیط زیست هماهنگی بیشتری داشت.
و در آخر ناتوانی تاریخی در سیستم مدیریت پسماند و بازیافت است طوری که سیستم مدیریت پسماند در استانهای شمالی از دو مشکل بنیادی رنج میبرد: نخست، نبود زیرساختهای کافی برای جمعآوری، جداسازی و بازیافت زباله، و دوم، کمبود فناوریهای نوین برای پردازش پسماند. در بسیاری از شهرها و روستاهای شمالی، سیستم جداسازی زباله از مبدأ یا وجود ندارد یا به درستی اجرا نمیشود. همچنین، جایگاههای دفن زباله در این استانها بیشتر استانداردهای لازم را ندارند و باعث آلودگی خاک و آبهای زیرزمینی میشوند. این عوامل همگی در همتنیدهاند.
ادامه این روند میتواند پیامدهای جدی در ابعاد گوناگون برای منطقه به همراه داشته باشد پیامدی مثل هزینههای مدیریت پسماند و پاکسازی محیط زیست سالانه مبالغ هنگفتی از بودجه استانی را به خود اختصاص میدهد که میتوانست در مسیر توسعه زیرساختها و ارتقای کیفیت زندگی هزینه شود.
از سوی دیگر، آلودگی محیط زیست به صنعت گردشگری که یکی از منابع اصلی درآمد منطقه است، آسیب مستقیم وارد میکند. نابودی جنگلها، آلودگی منابع آبی و خاکی، و آسیب به گوناگونی زیستی از جمله تهدیدهای جدی هستند. رودخانهها، تالابها و جنگلهای شمال ایران که از غنیترین زیستبومهای کشور هستند، در معرض خطر جدی قرار دارند. این بحران تهدیدی برای زندگی جوامع بومی است. صنعت گردشگری که منبع درآمد اصلی بسیاری از مردم شمال است، به طور مستقیم به سلامت طبیعت وابسته است. آلودگیهای ناشی از پسماندها به تدریج در حال کاهش جذابیت مناطق گردشگری و ایجاد چهرهای ناخوشایند از این خطه است.
راهکارهای چندسطحی برای رویارویی با بحران زباله
آموزش شهروندان و گردشگران برای کاهش تولید زباله و جداسازی از مبدأ ضروری است. اجرای برنامههای آگاهسازی، نصب تابلوهای هشداردهنده و آموزش چهره به چهره میتواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد. همچنین، افزایش سطلهای جداسازیشده در معابر و مکانهای گردشگری از اقدامات فوری است.
توسعه زیرساختهای بازیافت و پشتیبانی از صنایع بازیافتی میتواند مؤثر باشد. ایجاد واحدهای کوچک بازیافت در سطح استانها نه تنها به حل مشکل پسماند کمک میکند، بلکه فرصتهای شغلی تازهای ایجاد میکند. همچنین، وضع قوانین برای محدود کردن تولید و مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف ضروری است.
دگرگونی الگوی مصرف و توسعه اقتصاد چرخشی در منطقه باید در دستور کار قرار گیرد. در اقتصاد چرخشی، پسماند نه به عنوان زباله، بلکه به عنوان دارایی ارزشمند نگریسته میشود. صنایع بومی میتوانند با بازیافت مواد، فرصتهای شغلی تازه ایجاد کنند و کشاورزان میتوانند از کود آلی حاصل از پسماندهای طبیعی بهره ببرند.
بحران زباله در استانهای شمالی تنها یک مشکل زیستمحیطی نیست، بلکه نشانهای از ناپایداری الگوی توسعه اقتصادی در این منطقه است. حل این مشکل نیازمند اراده استوار مسئولان استانی و ملی، همکاری مردم و به کارگیری راهکارهای علمی و عملی است. مهمتر از همه، هر یک از ما به عنوان مهمان یا میزبان این طبیعت، مسئولیم در برابر آن پاسخگو باشیم و میراثی پاک برای نسلهای آینده به جا گذاریم. آینده استانهای شمالی به تصمیمات امروز ما وابسته است؛ تصمیماتی که میتوانند این منطقه را به سوی توسعه پایدار رهنمون کنند یا بر بحرانهای موجود بیفزایند.
منابع:
- گزارش تولید پسماند در استانهای شمالی
- روزنامه فرهیختگان
- اداره کل محیط زیست استانهای شمالی
- آمارهای رسمی تولید پسماند
- دادههای مربوط به سرانه تولید زباله
- مرکز آمار ایران
- اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استانهای شمالی
