گزارش و تحقیق از احمد قربانی، خبرنگار زماناقتصاد
در این میان، ایران بهعنوان یکی از اعضای اوپک، با شرایطی خاص مواجه است که از یکسو تحت تأثیر تحریمهای بینالمللی و از سوی دیگر متأثر از نوسان قیمت نفت در بازار جهانی قرار دارد.
آخرین ارزیابیها از نهادهای معتبر بینالمللی از جمله مؤسسه جیپی مورگان و اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد که میانگین قیمت نفت خام برنت در سال ۲۰۲۶ در بازهای بین ۶۸ تا ۷۲ دلار به ازای هر بشکه پیشبینی شده است. برخی سناریوهای محتاطانه نیز احتمال کاهش قیمت به کمتر از ۶۵ دلار را در صورت بروز رکود اقتصادی در کشورهای صنعتی پیشبینی میکنند.
همچنین برخی گزارشهای تحلیلی آژانس بینالمللی انرژی، مبتنی بر سناریوهای تقاضا و عرضه در گزارش چشمانداز انرژی جهان ۲۰۲۵، کاهش ادامهدار و تدریجی قیمت نفت را محتمل میدانند.
چنین روندی، در حالی پیشبینی میشود که میزان تولید جهانی نفت بهویژه از سوی ایالات متحده آمریکا، کانادا، برزیل و برخی کشورهای آمریکای لاتین با رشد محسوسی همراه بوده و در نتیجه، بازار با چشمانداز مازاد عرضه مواجه است. این در حالی است که در گزارشهای تحلیلمحور منتشر شده در نیمه دوم سال ۲۰۲۵، احتمال مازاد عرضه بیش از ۸۰۰ هزار بشکه در روز نیز مطرح شده است.
ایران که بخش عمدهای از صادرات نفت خود را در بسترهای غیردولتی و خارج از سازوکار رسمی تجارت جهانی انجام میدهد، ناگزیر است بخشی از نفت خود را با تخفیف نسبت به قیمت جهانی به مشتریان آسیایی عرضه کند. برآوردها نشان میدهد که سطح این تخفیفها در برخی موارد تا ۱۵ یا حتی ۲۰ دلار در هر بشکه نیز رسیده است. در نتیجه، کاهش قیمت جهانی نفت در سال آینده، بهمعنای کاهش دوچندان درآمدهای نفتی کشور خواهد بود، چراکه علاوه بر کاهش نرخ مبنا، کاهش قدرت چانهزنی نیز در بازارهای هدف محتمل خواهد بود.
از سوی دیگر، در سالهای اخیر کشورهای مختلفی در آمریکای جنوبی و حوزه نفت شِل در ایالات متحده، سرمایهگذاری چشمگیری برای توسعه ظرفیت تولید انجام دادهاند. در نتیجه، بازار آسیای شرقی و حوزه اقیانوسیه، که بخشی از مقاصد صادراتی ایران را تشکیل میدهند، به صحنه رقابت فشردهای برای جذب مشتری تبدیل شده است. برزیل با عبور از تولید چهار میلیون بشکه در روز و آمریکا با رسیدن به رکورد تاریخی بیش از سیزده و نیم میلیون بشکه در روز، خود را بهعنوان بازیگرانی فعال در این بازار تثبیت کردهاند. این وضعیت عملاً توان رقابتی کشورهایی مانند ایران را که دسترسی مستقیم و گسترده به بازار رسمی جهانی ندارند، با محدودیتهای جدی مواجه ساخته است.
همزمان، تحولات داخلی در سطح سیاستگذاری انرژی نیز نقش مهمی در چشمانداز صادراتی کشور ایفا میکند. در شرایطی که بسیاری از کشورهای نفتخیز جهان در حال حرکت بهسوی ارتقاء بهرهوری تولید، سرمایهگذاری در فناوریهای کمکربن و توسعه زیرساختهای پالایشگاهی صادراتمحور هستند، ادامه وضعیت فعلی در ایران با محدودیتهایی در زمینه جذب سرمایهگذاری خارجی و انتقال فناوری همراه است. گرچه تلاشهایی برای توسعه ظرفیت پالایشی و خودکفایی در زنجیره ارزش نفت صورت گرفته، اما فاصله با استانداردهای جهانی همچنان قابل توجه است.
گزارشهای بینالمللی از جمله چشمانداز نفت و گاز شرکت دلویت در سال ۲۰۲۵ بر اهمیت نوسازی فناوری، استفاده بهینه از منابع میادین موجود، و تنوعبخشی به سبد مشتریان تأکید کردهاند. از دیدگاه این نهادها، تنها کشورهایی خواهند توانست جایگاه خود در بازار جهانی را حفظ کنند که در کنار چابکی عملیاتی، توانایی تطبیق با تحولات فناورانه و زیستمحیطی را نیز داشته باشند.
در مجموع، چشمانداز سال ۲۰۲۶ برای صادرات نفت ایران را میتوان ترکیبی از فرصتها و تهدیدها دانست. از یکسو، ثبات نسبی در سطح تقاضای جهانی و تداوم نیاز کشورهای آسیایی به نفت خام، فرصتهایی را برای حفظ حداقلی سهم بازار فراهم میآورد. اما از سوی دیگر، عوامل ساختاری نظیر تداوم تحریمها، رقابت فزاینده در بازارهای هدف، تخفیفهای قیمتی و فشارهای ناشی از هزینههای بالای حمل و نقل و بیمه، چالشی جدی برای تداوم مسیر فعلی صادرات محسوب میشوند.
در چنین شرایطی، سیاستگذاری دقیق، دیپلماسی هدفمند انرژی و بهروزرسانی راهبردهای فروش نفت میتواند نقش مؤثری در کاهش اثرات منفی متغیرهای بینالمللی ایفا کند. ضمن آنکه تقویت ظرفیتهای غیرنفتی اقتصاد نیز همچنان بهعنوان ضرورت راهبردی برای عبور از دورههای پرنوسان باقی خواهد ماند.
منابع:
۱- گزارش بازار جهانی انرژی، مؤسسه جیپی مورگان، سهماهه سوم ۲۰۲۵
۲- گزارش چشمانداز انرژی جهان، آژانس بینالمللی انرژی، نسخه ۲۰۲۵
۳- تحلیل بازار نفت ۲۰۲۵–۲۰۲۶، اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده (EIA)
۴- گزارش چشمانداز نفت و گاز، شرکت دلویت، نیمسال دوم ۲۰۲۵
۵- گزارش تحلیلی آژانس آرگوس مدیا، پاییز ۲۰۲۵
۶- بولتن اقتصادی بانک جهانی درباره نفت و صادرات ایران، نوامبر ۲۰۲۵
۷- دادههای رسمی تولید نفت آمریکا و برزیل، آمار ماهانه اداره انرژی ایالات متحده
