از مستیِ نفتی تا دستبند آمریکایی؛ آناتومی سقوط ونزوئلا

صعود و سقوط یک رویا: کالبدشکافی اقتصاد ونزوئلا (۱۹۸۹ – ۲۰۲۶)

تاریخ معاصر ونزوئلا یکی از دراماتیک‌ترین نمودارهای اقتصادی جهان را به تصویر می‌کشد؛ داستانی که از نابرابری‌های دهه نود میلادی آغاز شد، با دلارهای نفتی دهه دو هزار به اوج رسید و در نهایت با یکی از بزرگترین فروپاشی‌های اقتصادی تاریخ مدرن در دوران مادورو به پایان رسید. تحولات اخیر ژانویه ۲۰۲۶ و مداخله نظامی ایالات متحده که منجر به تغییر ساختار قدرت در کاراکاس شد، نقطه پایانی بر این روند فرسایشی بود.

میراثِ پیش از چاوز: ثروت شکننده و خشم اجتماعی

برخلاف تصور رایج، اقتصاد ونزوئلا پیش از به قدرت رسیدن هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹، بهشتی بی‌نقص نبود. اگرچه این کشور همچنان ثروتمندترین ملت آمریکای جنوبی محسوب می‌شد و دموکراسی نسبتاً پایداری داشت، اما ساختارهای اقتصادی آن به شدت بیمار بود. در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰، سقوط قیمت جهانی نفت ضربه مهلکی به بودجه دولت وارد کرد. دولت وقت به ریاست کارلوس آندرس پرز، برای مهار بحران به نسخه‌های ریاضت اقتصادی صندوق بین‌المللی پول روی آورد. این سیاست‌ها که شامل افزایش قیمت سوخت و کاهش یارانه‌ها بود، منجر به شورش‌های خونین سال ۱۹۸۹ موسوم به کاراکازو شد.

در دهه منتهی به ظهور چاوز، تورم افسارگسیخته و فساد اداری باعث شد تا طبقه متوسط کوچک‌تر و شکاف طبقاتی عمیق‌تر شود. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در اواسط دهه نود میلادی، فقر تا مرز ۶۶ درصد جمعیت پیش‌روی کرده بود. همین نارضایتی عمومی از احزاب سنتی و سیستم سرمایه‌داری نفتی ناکارآمد بود که فرش قرمز را برای ورود یک پوپولیست با شعارهای عدالت‌خواهانه پهن کرد.

دوران طلایی چاوز: توهم رونق و بیماری هلندی

با روی کار آمدن هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹، بخت با ونزوئلا یار شد. قیمت نفت که در زمان به قدرت رسیدن او کمتر از ۱۰ دلار بود، روندی صعودی گرفت و تا سال ۲۰۰۸ به سقف تاریخی ۱۴۰ دلار در هر بشکه رسید. این سیلِ دلارهای نفتی به چاوز اجازه داد تا برنامه‌های بلندپروازانه سوسیالیستی خود را اجرا کند. دولت با اجرای طرح‌های اجتماعی گسترده، نرخ فقر را تقریباً نصف کرد و دسترسی به بهداشت و آموزش را برای میلیون‌ها نفر فراهم ساخت.

اما در زیر پوست این رفاه ظاهری، اقتصاد ونزوئلا به نوعی سرطان اقتصادی موسوم به بیماری هلندی مبتلا شد. اتکای بیش از حد به درآمدهای نفتی باعث شد تا ارز ملی به طور مصنوعی تقویت شود و واردات کالا به شدت ارزان تمام شود. این مسئله کمر تولیدکنندگان داخلی در بخش کشاورزی و صنعت را شکست. همزمان، سیاست‌های تهاجمی چاوز در مصادره و ملی‌سازی هزاران شرکت خصوصی و زمین‌های کشاورزی، سرمایه‌گذاران را فراری داد و مدیریت صنایع تخصصی را به وفاداران سیاسی کم‌تجربه سپرد.

بنابراین، زمانی که چاوز در سال ۲۰۱۳ درگذشت، ونزوئلا کشوری بود که اگرچه ظاهر مرفهی داشت، اما ۹۶ درصد درآمدهای ارزی‌اش به نفت وابسته بود، صنایع داخلی‌اش ویران شده بودند و بدهی‌های خارجی‌اش با وجود درآمدهای کلان، پنج برابر شده بود.

دوران مادورو: سقوط آزاد به قعر جهنم اقتصادی

نیکلاس مادورو میراث‌دار اقتصادی شد که با کوچکترین تلنگری آماده فروپاشی بود. این تلنگر در سال ۲۰۱۴ با سقوط قیمت‌های جهانی نفت رخ داد. برخلاف چاوز که در اقیانوسی از پول شنا می‌کرد، مادورو با خزانه خالی و تعهدات سنگین روبرو شد. واکنش دولت او به این کسری بودجه، چاپ بی‌رویه پول بدون پشتوانه بود. این سیاست اشتباه، چرخه‌ای از تورم و کاهش ارزش پول ملی را آغاز کرد که در تاریخ اقتصاد مدرن کم‌نظیر است.

از سال ۲۰۱۷ به بعد، ونزوئلا وارد فاز ابرتورم شد. قیمت‌ها روزانه تغییر می‌کردند و پول ملی عملاً بی‌ارزش شد. در این میان، تحریم‌های سنگین ایالات متحده نیز گلوگاه‌های تنفسی فروش نفت را بست. سوءمدیریت و عدم سرمایه‌گذاری در شرکت ملی نفت ونزوئلا باعث شد تولید نفت از ۳.۵ میلیون بشکه در روز (در اواخر دهه ۹۰) به کمتر از یک میلیون بشکه سقوط کند. نتیجه این وضعیت، کمبود شدید مواد غذایی، دارو و سوخت بود که منجر به فرار بیش از ۸ میلیون ونزوئلایی از کشور شد.

سال‌های پایانی و دلاری‌سازی اجباری

در چند سال آخر حکومت مادورو (۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵)، دولت در یک چرخش ناگهانی و از سر استیصال، کنترل‌های ارزی را رها کرد و اجازه داد دلار آمریکا عملاً جایگزین پول ملی (بولیوار) شود. این تصمیم باعث شد تورم نجومی تا حدی مهار شود و کالاها به قفسه فروشگاه‌ها بازگردند، اما شکاف طبقاتی را به نهایت رساند. اقتصاد ونزوئلا به دو بخش تقسیم شد: اقلیتی کوچک که به دلار دسترسی داشتند و در رفاه زندگی می‌کردند، و اکثریتی که درآمدشان به پول ملی بی‌ارزش بود و در فقر مطلق دست و پا می‌زدند.

در نهایت، در سپیده دم ۴ ژانویه ۲۰۲۶، زمانی که نیروهای دلتافورس وارد کاراکاس شدند، ونزوئلا دیگر شباهتی به ثروتمندترین کشور آمریکای لاتین نداشت. اقتصادی که زمانی حسرت همسایگانش بود، به ویرانه‌ای تبدیل شده بود که بازسازی آن شاید دهه‌ها زمان ببرد؛ کشوری با زیرساخت‌های فرسوده، بدهی‌های عظیم و جمعیتی که یک‌چهارم آن در تبعید به سر می‌برند.

گزارش از تحریریه زمان اقتصاد