این استدلال از منظر اقتصاد کلان بیپایه نیست. تجربه نزدیککردن نرخ نیما به بازار آزاد در سال گذشته نشان داد که افزایش نرخ رسمی، به سرعت به زنجیره تولید منتقل و باعث جهش قیمتها میشود. بنابراین حفظ ثبات در نرخ رسمی میتواند مانع از یک شوک فوری تورمی شود.
اما در مقابل، شکاف عمیق میان نرخهای رسمی و آزاد، خود به منبعی برای بیثباتی تبدیل شده است. دلار آزاد در هفتههای اخیر در محدوده ۱۱۶ تا ۱۱۸ هزار تومان معامله شده، در حالیکه نرخ رسمی ۷۰ هزار تومان است. این اختلاف به فعالان اقتصادی علامت میدهد که قیمتها دیر یا زود با نرخ آزاد همسو خواهد شد. واردکنندگان حتی اگر بخشی از نیاز خود را با ارز رسمی تأمین کنند، هنگام قیمتگذاری به نرخ بازار آزاد توجه دارند و مصرفکنندگان نیز انتظارات خود را بر اساس همین نرخ شکل میدهند.
در عمل چهار نرخ همزمان در اقتصاد حضور دارد:
۲۸۵۰۰ تومان برای کالاهای اساسی
۷۰ هزار تومان در مرکز مبادله
92هزار تومانی تالار دوم بازار توافقی
و بیش از 115 هزار تومان در بازار آزاد
این چندنرخی بودن، پیامهای متناقض به بازار میدهد و بستر رانت و آربیتراژ را فراهم میکند. واردکننده و تولیدکننده با ابهام در مورد آینده مواجهاند و همین ابهام به افزایش حاشیه قیمتی و فشار تورمی میانجامد.
از منظر بودجه نیز تثبیت نرخ رسمی پیچیدگیهای خاص خود را دارد. هر چه نرخ رسمی پایینتر از نرخ بازار آزاد نگه داشته شود، یارانه پنهان ارزی افزایش پیدا میکند و فشار بیشتری بر منابع دولت وارد میشود. نتیجه آن یا کسری بودجه بالاتر خواهد بود، یا نیاز به استقراض و انتشار اوراق. در هر دو حالت، پیامد نهایی فشار بیشتر بر نقدینگی و تورم است.
بنابراین هر دو دیدگاه بخشی از واقعیت را بیان میکنند. افزایش نرخ رسمی میتواند بلافاصله تورمزا باشد، اما فاصله زیاد نرخ رسمی و آزاد نیز تورم انتظاری و پنهان ایجاد میکند. پرسش اصلی این است که سیاستگذار چگونه میتواند این شکاف را مدیریت کند.
راهکار، صرفاً در «ثابت نگه داشتن نرخ رسمی» خلاصه نمیشود. شفافیت در نحوه تخصیص ارز، افزایش عرضه بهموقع در مرکز مبادله، محدود کردن فرصتهای آربیتراژ، و بهبود سیاست ارتباطی بانک مرکزی برای آرام کردن فضای روانی بازار، میتواند بخشی از مشکل را برطرف کند.
عدد روی تابلو مهم است، اما مهمتر از آن انسجام سیاستی و اعتمادسازی است. در شرایطی که سه نرخ متفاوت در اقتصاد وجود دارد، بازار بیش از هر چیز به یک سیاست واحد، شفاف و پایدار نیاز دارد.
قاسم جباری
