چرا صادرات متوقف نمیشود؟
سه دلیل اصلی وجود که توضیح میدهد چرا صادرات متوقف نمیشود.
- مشتری ثابت: چین همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران است و بخش عمده محمولهها را جذب میکند. پالایشگاههای کوچک چینی به نفت تخفیفی ایران نیاز دارند و انگیزه بالایی برای ادامه خرید دارند.
- سازوکارهای سازگارشده: از بارگیری نوبتی در خارگ تا انتقال کشتیبهکشتی نزدیک چین، همه برای کاهش ریسک خریداران طراحی شده است.
- حملونقل: فعالان حملونقل بینالمللی هم مکانیسم ماشه را جدید نمیدانند؛ فشار اصلی همان تحریمهای آمریکا بوده و انتظار توقف صادرات شکل نگرفته است.
اما این وسط هزینههای پنهانی وجود دارد!
تخفیف بیشتر: نفت ایران برای حفظ سهم بازار با فاصله قیمتی بیشتر نسبت به برنت فروخته میشود؛ روییترز در گزارش 16 سپتامبر 2025 اعلام کرد که در برخی معاملات این فاصله بیش از ۶ دلار در هر بشکه بوده است.
هزینه حملونقل و بیمه بیشتری به ناوگان دریایی پرریسک تعلق میگیرد.
زمان و ریسک بالاتر، مسیرهای طولانیتر، تغییر پرچم و توقفهای بیشتر، ریسک تحویل را افزایش میدهد و زمان نقد شدن منابع ارزی را طولانیتر میکند.
تسویه مالی انتقال درآمد نفتی به دلیل تحریمهای بانکی سختتر شده و عمدتاً با یوان چین یا از مسیرهای غیرمستقیم انجام میشود؛ این یعنی هزینههای اضافی و تأخیر در دسترسی به منابع!
وضعیت فعلی صادرات
رهگیری محمولهها نشان میدهد ایران در تابستان توانسته بیش از دو میلیون بشکه در روز صادر کند، عمدتاً به چین. اما رفتار پالایشگاههای چینی ثابت نیست: گاهی خرید نقدی را کم میکنند و از ذخایر مصرف میکنند، بهویژه وقتی قیمت جهانی بالاست یا سهمیههای وارداتی محدود میشود. این یعنی صادرات ایران ادامه دارد، اما در معرض نوساناتی است که خارج از کنترل مستقیم ماست.
بنابراین این عوامل پیامدهایی برای اقتصاد ایران دارد:
درآمد ارزی کمتر از ظرفیت اسمی: هر دلار تخفیف، مستقیماً کاهش درآمد بودجهای است حتی اگر حجم صادرات تغییر نکند.
ریسک پایدار در بازار ارز: آنچه اهمیت دارد، نه فقط حجم صادرات، بلکه سرعت و قطعیت وصول درآمد است. تأخیر یا ابهام در تسویه باعث افزایش «حق بیمه ریسک» در نرخ ارز میشود.
فشار بر بودجه: اگر بخشی از درآمد بهموقع نرسد، دولت ناچار به استقراض از بانک مرکزی و انتشار اوراق خواهد بود و این خود منبع فشار تورمی است.
آسیبپذیری ژئوپلیتیک: صادراتی که با ناوگان سایه و مسیرهای طولانی انجام میشود، در برابر هر شوک منطقهای (از دریای سرخ تا خلیج فارس) بسیار حساس است.
و بله، صادرات نفت ایران متوقف نخواهد شد. مشتریان اصلی هنوز حاضر به خرید هستند و سازوکارهای فنی برای دور زدن تحریمها فعالاند. اما این تداوم با تخفیف بیشتر، هزینههای بالاتر و ریسک بزرگتر همراه است. اگر قرار است نفت همچنان ستون بودجه کشور باشد، باید شفافیت بیشتری درباره درآمد خالص ایجاد شود. که احتمالا نمیشود که بشود! بنابراین تداوم فروش نفت روی کاغذ برقرار است اما در عمل، منابع ارزی کمتری نصیب اقتصاد تبآلود کشور میشود.
الهام معصومزاده
